Karşılaştırma · KF-KAR-013
Kenevir tohumu yağı nasıl çıkarılır: soğuk sıkım, süperkritik CO₂ ve rafinasyon
Aynı tohumdan çıkan yağ, çıkarma yöntemine göre farklı bir üründür. Soğuk sıkım ısı kullanmaz, süperkritik CO₂ çözücü kullanır ama kalıntı bırakmaz, rafinasyon ise yağın doymamışlığını ölçülebilir biçimde düşürür. Etikette hepsi "kenevir yağı" yazar.
Soğuk sıkım
Isıl işlem olmaksızın yalnızca mekanik yöntemle elde edilen ve doğrudan tüketime uygun yağ. Tanım Türk Gıda Kodeksi'nin Bitki Adı ile Anılan Yağlar Tebliği'nden gelir.
Süperkritik CO₂
Karbondioksitin süperkritik hâlde çözücü olarak kullanıldığı ekstraksiyon. Sıcaklık ve basınç ayarlanabilir; çözücü basınç düştüğünde gaza dönüştüğü için üründe kalıntı bırakmaz.
Rafinasyon
Çıkarılmış yağa uygulanan arıtma aşaması. Yağın kimlik değerlerini ölçülebilir biçimde değiştirir; çıkarma yöntemlerinin alternatifi değil, sonrasına eklenen bir basamaktır.
Kısa cevap
Üç yol üç ayrı ürün verir. Soğuk sıkım ısıl işlem olmaksızın yalnızca mekanik basınçla çalışır ve tanımı Türk Gıda Kodeksi'nden gelir; yağın bileşimini en az değiştiren yol budur, ama tohumdaki yağın bir bölümü küspede kalır. Süperkritik CO₂ ekstraksiyonunda sıcaklık ve basınç ayarlanabilir; yayımlanmış bir çalışmada en yüksek verim %22 (kazanım %72) ve en yüksek oksidasyon kararlılığı 300 bar / 80 °C koşulunda ölçülmüştür. Rafinasyon ise ayrı bir aşamadır, çıkarma yöntemi değildir: aynı laboratuvarda ölçüldüğünde iyot değerini 167,4'ten 155,8'e düşürür — yani doymamışlığın bir bölümü işlemde kaybolur.
Değerler neden birbiriyle karşılaştırılamaz
Bu sayfa üç yöntemi yan yana koymuyor, çünkü aynı deneyde karşılaştırılmış değiller. Soğuk sıkım tanımı bir mevzuat metninden, süperkritik CO₂ değerleri tek bir laboratuvar çalışmasından, rafinasyon farkı ise başka bir çalışmadan gelir. Satırlar hangi yöntemin ne yaptığını gösterir; hangisinin "daha iyi" olduğunu göstermez — o karar ürünün kullanım amacına bağlıdır.
Soğuk sıkımın tanımı mevzuattan gelir
"Soğuk preslenmiş" ifadesi pazarlama dili değil, tanımlı bir terim. Türk Gıda Kodeksi'nin Bitki Adı ile Anılan Yağlar Tebliği bunu şöyle tanımlıyor: ısıl işlem olmaksızın yalnızca mekanik yöntemle elde edilen, doğrudan tüketime uygun yağ. Tebliğ ayrıca natürel ve soğuk preslenmiş bitkisel yağlara hiçbir katkı maddesi eklenemeyeceğini söylüyor.
Buradaki hukuki ince nokta şu: tebliğ kenevir tohumu yağını kapsamıyor. Kapsam maddesi tebliği dördüncü maddedeki tanım listesine bağlar ve o listede on dokuz yağ adı geçer; kenevir tohumu yağı bunların arasında değildir. Yani "soğuk preslenmiş" ifadesinin tanımı bu tebliğden gelir ama kenevir yağı için bu tanımın bağlayıcılığı doğrulanmamıştır. Ayrıntı Gıda Kodeksi sayfasında.
Soğuk sıkımın ölçülebilir bedeli verimdir. Presleme sırasında tohumdaki yağın bir bölümü küspede kalır; süperkritik ekstraksiyon çalışmasının kendi girişi bu payı yaklaşık %35 olarak aktarıyor. Yağın kalitesini korumak, tohumun tamamını kullanmamak anlamına gelir.
Süperkritik CO₂: ayarlanabilir değişkenler
Süperkritik ekstraksiyonda karbondioksit kritik noktasının üzerinde bir hâle getirilir ve çözücü gibi davranır. Yöntemin ayırt edici yanı iki değişkenin — sıcaklık ve basınç — bağımsız olarak ayarlanabilmesidir; bu, aynı tohumdan farklı özellikte yağ çıkarmayı mümkün kılar.
Yayımlanmış çalışmada öğütülmüş tohum 40, 60 ve 80 °C sıcaklıklarda, 300 ve 400 bar basınçlarda denendi ve sonuçlar Soxhlet düzeneğinde n-hekzanla yapılan geleneksel ekstraksiyonla karşılaştırıldı. En yüksek yağ verimi %22 (kazanım %72) iki ayrı koşulda elde edildi: 300 bar / 40 °C ve 400 bar / 80 °C. En yüksek oksidasyon kararlılığı ise 300 bar / 80 °C koşulunda, 2,16 mM E vitamini eşdeğeri olarak ölçüldü.
Aynı çalışmanın ölçtüğü tohum örneği %81 çoklu doymamış yağ asidi içeriyordu; linoleik asit %59,6, alfa-linolenik %18, gama-linolenik %3,4. Bu profil kenevir yağının hem beslenme değerini hem oksidasyona açıklığını aynı bileşene bağlar.
Rafinasyon bir alternatif değil, sonraki basamak
Rafinasyon sık sık soğuk sıkımın karşısına konur, ama ikisi aynı düzlemde değil: biri yağı tohumdan çıkarma, öteki çıkarılmış yağı arıtma işlemidir. Karşılaştırılabilir olan şey sonucudur.
Aynı laboratuvarda aynı yöntemle ölçüldüğünde rafine yağın iyot değeri 155,8 ± 1,9, rafine edilmemişin 167,4 ± 0,6 çıkıyor. Yaklaşık on iki puanlık düşüş, doymamışlığın bir bölümünün işlemde kaybolduğunu gösterir. Sabunlaşma sayısı da 202,2'den 197,6'ya iniyor.
Asit sayısında yön beklenenin tersi: rafine yağ 1,7, rafine edilmemiş 0,7 mg KOH/g ölçülmüş. Rafinasyonun serbest yağ asidini düşürmesi beklenirken tersinin çıkması, ölçülen partilerin geçmişinin farklı olduğunu gösteriyor. Tek bir sayıdan işlem geçmişi okunamaz.
Filtrasyon ise üçüncü bir ayrı basamaktır ve rafinasyonla karıştırılmamalıdır; yağdaki katı parçacıkların uzaklaştırılmasıdır ve yağ asidi profilini değiştirmez.
Üç yolun karşılaştırması
Satırlar yöntemlerin kendi tanımlarından ve kullanılan çalışmaların yöntem bölümlerinden okundu. Üç sütun aynı deneyde karşılaştırılmadığı için değerler değil yöntem özellikleri yan yana konuluyor.
| Ölçüt | Soğuk sıkım | Süperkritik CO₂ | Rafinasyon |
|---|---|---|---|
| Ne yapar | Yağı mekanik basınçla çıkarır | Yağı çözücüyle çıkarır | Çıkarılmış yağı arıtır |
| Isıl işlem | yok — tanımın koşulu | ayarlanabilir (40-80 °C) | var |
| Ayarlanabilir değişken | yok | sıcaklık ve basınç | işlem yoğunluğu |
| Çözücü kalıntısı | yok — çözücü kullanılmaz | yok — CO₂ gaza döner | — |
| Tohumdaki yağın kullanımı | bir bölümü küspede kalır (~%35) | en yüksek kazanım %72 bildirildi | — |
| Tanımın kaynağı | Türk Gıda Kodeksi tanımı | laboratuvar yöntemi | endüstriyel işlem |
| Doymamışlığa etkisi | en az değiştiren yol | koşula göre değişir | iyot değerini düşürür |
| Katkı maddesi | tebliğe göre eklenemez | — | — |
Süperkritik CO₂ çalışmasının ölçtüğü değerler
Tek bir çalışmadan, aynı düzenekte ölçüldüğü için satırlar doğrudan karşılaştırılabilir.
| Ölçüm | Değer | Koşul |
|---|---|---|
| En yüksek yağ verimi | %22 (kazanım %72) | 300 bar / 40 °C ve 400 bar / 80 °C |
| En yüksek oksidasyon kararlılığı | 2,16 mM E vit. eşdeğeri | 300 bar / 80 °C |
| Toplam çoklu doymamış yağ asidi | %81 | tohum örneği |
| Linoleik asit | %59,6 | tohum örneği |
| Alfa-linolenik asit | %18 | tohum örneği |
| Gama-linolenik asit | %3,4 | tohum örneği |
Rafinasyonun ölçülen etkisi
İki sütun aynı çalışmada aynı yöntemle ölçüldüğü için doğrudan karşılaştırılabilir.
| Ölçüm | Rafine edilmemiş | Rafine |
|---|---|---|
| İyot değeri (g I₂/100 g) | 167,4 ± 0,6 | 155,8 ± 1,9 |
| Sabunlaşma sayısı (mg KOH/g) | 202,2 ± 3,9 | 197,6 ± 4,5 |
| Asit sayısı (mg KOH/g) | 0,7 | 1,7 ± 0,6 |
Sık sorulan sorular
Soğuk sıkım kenevir yağı daha mı iyi?
Soğuk sıkım yağın bileşimini en az değiştiren yoldur, çünkü ısıl işlem içermez. Bunun bedeli verimdir: tohumdaki yağın bir bölümü küspede kalır. "Daha iyi" olup olmadığı kullanım amacına bağlıdır — beslenme amaçlı kullanımda bileşimin korunması, sanayide verim öne çıkar.
Süperkritik CO₂ ile çıkarılan yağda çözücü kalır mı?
Kalmaz. Karbondioksit basınç düştüğünde gaz hâline döner ve üründen ayrılır. Yöntemin geleneksel çözücülü ekstraksiyona göre öne çıkan yanı budur.
Rafine kenevir yağı ile rafine edilmemiş arasındaki fark nedir?
Aynı çalışmada ölçüldüğünde rafine yağın iyot değeri 155,8, rafine edilmemişin 167,4 çıkmıştır. Yani rafinasyon doymamışlığın bir bölümünü düşürür. Bu, oksidasyona açıklığı azaltır ama çoklu doymamış yağ asidi içeriğini de düşürür.
"Soğuk preslenmiş" ifadesi kenevir yağı için bağlayıcı mı?
İfadenin tanımı Türk Gıda Kodeksi'nin Bitki Adı ile Anılan Yağlar Tebliği'nden gelir, ancak o tebliğ kenevir tohumu yağını kapsamıyor: kapsam maddesi tebliği dördüncü maddedeki on dokuz yağdan oluşan listeye bağlar ve kenevir yağı listede yoktur.
Filtrasyon rafinasyon mudur?
Değildir. Filtrasyon yağdaki katı parçacıkların uzaklaştırılmasıdır ve yağ asidi profilini değiştirmez. Rafinasyon ise yağın kimlik değerlerini ölçülebilir biçimde değiştiren bir arıtma işlemidir.
Kaynaklar
- Da Porto, C., Decorti, D. ve Tubaro, F. (2012). Fatty acid composition and oxidation stability of hemp (Cannabis sativa L.) seed oil extracted by supercritical carbon dioxide. Industrial Crops and Products 36(1): 401-404 · doi:10.1016/j.indcrop.2011.09.015
- Mikulcová, V., Kašpárková, V., Humpolíček, P. ve Buňková, L. (2017). Formulation, Characterization and Properties of Hemp Seed Oil and Its Emulsions. Molecules 22(5): 700 · doi:10.3390/molecules22050700
- T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (2012). Türk Gıda Kodeksi Bitki Adı ile Anılan Yağlar Tebliği (Tebliğ No: 2012/29). Resmî Gazete, 12/4/2012, sayı 28262 — madde metni ve EK-1…EK-4 tabloları
- Anwar, F., Latif, S., Ashraf, M. (2006). Analytical characterization of hemp (Cannabis sativa) seed oil from different agro-ecological zones of Pakistan. Journal of the American Oil Chemists' Society 83(4): 323-329 · doi:10.1007/s11746-006-1207-x
- Lo Turco, V., Litrenta, F., Nava, V., Albergamo, A., Rando, R., Bartolomeo, G., Potortì, A. G., Di Bella, G. (2023). Effect of Filtration Process on Oxidative Stability and Minor Compounds of the Cold-Pressed Hempseed Oil during Storage. Antioxidants 12(6): 1231 · doi:10.3390/antiox12061231