Türk kenevir çeşitleri: Vezir, Narlı ve Gizlenci
Türkiye 2021'e kadar tescilli kenevir çeşidine sahip değildi. Vezir ve Narlı, OMÜ Kenevir Araştırmaları Enstitüsü ile Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün 2013'te başlattığı ıslah programından çıkan ilk tescilli endüstriyel kenevir çeşitleridir.
Kısaca
- Islah programı 2013'te başladı, TÜBİTAK desteği aldı.
- Vezir ve Narlı 2021'de tescillendi; Türkiye'nin ilk tescilli endüstriyel kenevir çeşitleri.
- Gizlenci üçüncü aday: başvuru Ocak 2025, tescilin 2027'de tamamlanması bekleniyor.
- Tescilden önce üretim, tescilli olmayan Narlısaray popülasyonuna dayanıyordu.
2021'e kadar Türkiye'nin kendi adıyla tescilli bir kenevir çeşidi yoktu; çiftçi yerel bir popülasyondan tohum kullanıyordu. Vezir ve Narlı, 2013'te başlayan ıslah çalışmasının ilk tescilli çeşitleri. Sırada üçüncü aday Gizlenci var.
Neden tescilli çeşit gerekiyordu
Kenevir mevzuatı başvuruda tohumluk sertifikası istiyor ve sertifikadaki çeşit özelliğinin uyuşturucu etkisi olmayacak oranda olduğu kontrol ediliyor. Bu, izin rejiminin merkezindeki şarttır: kaynağı belgelenemeyen tohumla ekim izin kapsamına girmez.
Türkiye'nin tescilli kendi çeşidi bulunmadığı sürece bu şart bir tedarik sorunu yaratıyordu. TİGEM'in 2019 tarihli kamuoyu duyurusu durumu açıkça yazıyor: "Ülkemizde henüz tescilli kenevir çeşidi yoktur." Aynı yıl hazırlanan Eylem Planının üç hedefinden ilki, THC oranı düşük, lif ve tohum verimi yüksek yerli çeşitlerin geliştirilmesi ve tescili olarak belirlendi.
Bu, arşivdeki Ukrayna ıslah programıyla aynı mantığı taşır: lif oranını yükseltmek ve THC'yi düşürmek aynı programda birlikte izlenen iki hedeftir.
Ara çözüm: Narlısaray popülasyonu
Tescil tamamlanana kadar üretim, Vezirköprü'de halkın elinde bulunan materyale dayandırıldı. TİGEM'in aktardığına göre Avrupa'da tescilli 69 endüstriyel kenevir çeşidi içinden seçilen 6 çeşitle yürütülen çalışmalarda Narlısaray popülasyonu öne çıktı; Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü ve OMÜ analizlerine göre THC oranı %1'in altında bulundu ve lif-sap verimi bakımından üstün olduğu bildirildi.
Narlısaray bir çeşit değil popülasyondur: kendi içinde çeşitlilik taşır, bitkiler aynı boyda ve aynı olgunlaşma zamanında olmayabilir. Sanayi standart hammadde istediğinde bu çeşitlilik sorun olur; tescil arayışının nedeni budur. Tohum tedarikinin yalnızca TİGEM üzerinden yapılması, popülasyonun orijinalliğinin bozulmaması için kararlaştırıldı.
Vezir ve Narlı
Islah çalışması 2013'te OMÜ ile Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından başlatıldı ve TÜBİTAK tarafından desteklendi. Enstitü müdürünün anlatımına göre program iki aşamada yürüdü: önce yaklaşık beş yıllık bir çalışmayla mevcut genotiplerde esrar oranı azaltıldı, ardından lif ve verim artırmaya yönelik çalışma yapıldı. Öne çıkan iki tohumluk 2019'da tescile gönderildi ve iki yıllık süreç sonunda Vezir ile Narlı tescillendi.
İki çeşidin hangi amaca yönelik olduğu konusunda bu arşivdeki kaynaklar birbiriyle çelişiyor. Bir haber Vezir'in tekstil üretimine daha uygun olduğunu bildiriyor: ince saplı, yüksek boylu, teknik sap uzunluğu iyi ve lif kalitesi iyi. İki başka haber ise tersini aktarıyor: Narlı lif ve tekstil sanayisi için, Vezir gıda ve kimya sanayisi için öne çıkıyor. Üç aktarım da aynı kişinin beyanına dayandığı hâlde uyuşmuyor.
Çeşit tescil belgeleri bu arşivde doğrulanmadığı için hangi çeşidin hangi amaca yönelik olduğu burada kesinleştirilmiyor. Çelişki, doğrulanmış bir kaynak eklendiğinde çözülecek; o zamana kadar iki iddia da olduğu gibi kaydedilir. Aynı nedenle, bir haberde geçen "dekarda 100 kilogramın üzerinde verim bekliyoruz" ifadesi verim tablosuna alınmadı: bu bir ölçüm değil beklenti ve hangi ürüne ait olduğu belirtilmemiş.
Üçüncü aday: Gizlenci
OMÜ Kenevir Araştırmaları Enstitüsü'nün geliştirdiği Gizlenci, Vezir ve Narlı'dan daha yüksek lif verimine ve lif oranına sahip olduğu bildirilen üçüncü çeşit adayıdır. Kurumsal duyuruya göre son üç yılda üç ayrı lokasyonda verim denemesi yapıldı ve tescil başvurusu Ocak 2025'te Tarım ve Orman Bakanlığı'na sunulacaktı; tescil işlemlerinin iki yıl sürebileceği ve çeşidin 2027'de kullanıma açılabileceği belirtiliyor.
Üç lokasyonda deneme yapılması agronomik olarak anlamlıdır: kenevir gün uzunluğuna duyarlıdır, bir çeşidin farklı enlemlerde farklı zamanda çiçeklenmesi verimi kaydırır. Çeşidin hem lif hem biyomalzeme amaçlı kullanılabileceği aktarılıyor.
Bu sayfadaki bütün çeşit bilgileri kurumsal duyuru ve haber metinlerine dayanır. Tescil kayıtları, verim, lif oranı ve THC değerleri hakemli bir kaynağa bağlanmadığı için sayısal olarak verilmiyor; kaynak künyeleri ve tarih dizisi çeşitler veri sayfasında.
Sık sorulan sorular
Türkiye'nin tescilli kenevir çeşitleri hangileri?
Vezir mi Narlı mı tekstil için uygun?
Yerli kenevir çeşitlerinin verimi ne kadar?
Narlısaray tescilli bir çeşit mi?
Yerli çeşit geliştirmek neden bu kadar önemliydi?
Kenevir çeşit tescili ne kadar sürüyor?
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kenevir Araştırmaları Enstitüsü (2021). Türkiye'nin İlk Tescilli Endüstriyel Kenevir Tohumu "Vezir" ve "Narlı" Oldu. Ondokuz Mayıs Üniversitesi kurumsal duyurusu
- Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kenevir Araştırmaları Enstitüsü (2025). Türkiye'nin 3. Kenevir Çeşidi Geliyor: 'Gizlenci' Yüksek Lif Verimiyle Öne Çıkıyor. Ondokuz Mayıs Üniversitesi kurumsal duyurusu
- Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (2019). Kenevir üretim çalışmalarına ilişkin kamuoyuna bilgilendirme. TİGEM kurumsal duyurusu
- Anadolu Ajansı (2021). Kenevirde 'Vezir ve Narlı' adlı iki yeni tohum çeşidi tescillendi. Anadolu Ajansı, 8 Nisan 2021
- Başer, U. ve Bozoğlu, M. (2020). Türkiye'nin Kenevir Politikası ve Piyasasına Bir Bakış. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi 6(2): 127-135
- Goloborod'ko, P. (1995). Hemp research and growing in Ukraine. Journal of the International Hemp Association 2 (Bioresource Hemp sempozyumu bildirisi, Frankfurt, 2-5 Mart 1995)
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.