Konu · KF-KON-013 · Tarih
Osmanlı'dan cumhuriyete Anadolu'da kenevir üretimi; bölgeler, ürün türleri, gerileme nedenleri.
Anadolu'da kenevir üretimi neden yükseldi ve neden geriledi?
TÜİK verisine göre 2015-2018 arasında Türkiye'deki kenevir üretiminin tamamı, 2019'da tohum ekim alanının %55'i Samsun'daydı; 2019'da tohum amaçlı ekimde Kütahya ikinci, Kastamonu üçüncüydü. Türkiye'nin ilk tescilli çeşitleri Vezir, Narlı ve Gizlenci'nin ıslahında Vezirköprü kaynaklı Narlısaray popülasyonu kullanıldı.
Bu konunun ölçüm verileri: Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde kenevir: adlar, bölgeler, ürünler
Değerler tahrir defterlerine yazılan öşür vergisinden geriye doğru hesaplanmış tahminlerdir. Gri çubuk ilk kayıt yılı, yeşil çubuk sonraki kayıt.
1560’ta %98’i
Kastamonu yöresinde kaydedilen kendirin Taşköprü’de üretilen payı.
Yaklaşık 9 kat
Tahminî kendir üretimi, kg. Batman 23,094 kg alınarak hesaplandı.
1613’te 297.673 kg
Tahminî kendir üretimi, kg. Kendir ile keten bazı defterlerde birlikte yazıldığından ayrım her zaman yapılamadı.
Soldan sağa zaman sırası. Her kart arşivdeki bir çalışmanın aktardığı olay; kaynaklar aşağıdaki tabloda.
Samsun’a bağlı dokuz kaza doğrudan Tersâne-i Âmire’ye bağlıydı; 5.612 hanenin her biri yılda 40 kıyye kendir verirdi, toplam yaklaşık 5.100 kantar.
Kenevir, kazanın toplam bitkisel üretim değerinin %23,3’ünü oluşturuyordu.
Havza Batı Karadeniz’den sonra ikinci üretim merkeziydi; üretim Tire ve Ödemiş çevresinde toplanıyordu.
Türkiye’de en çok kendir üretilen il; pazar yerleri Kastamonu, Germeç ve Taşköprü.
Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi’ni kurdu; makaleye göre fabrika Türkiye’nin kendir ihtiyacının %40’ını karşılıyordu.
Fabrika özelleştirme sürecine girdi, teknoloji yatırımlarından yoksun kaldı; 1990’ların ikinci yarısına kadar çalıştı.
Dört çalışmanın üçü Karadeniz’i, biri Küçük Menderes havzasını inceliyor.
| Çalışma türü | Yer ve dönem | Kaynaklar | Bulgu |
|---|---|---|---|
| Arşiv araştırması | Karadeniz, 15. yy sonu-17. yy ilk yarısı | tahrir, Maliyeden Müdevver, Mühimme defterleri | Kendir en yoğun Çarşamba, Terme, Ünye, Taşköprü, Ordu, Giresun ve Akçaabat’ta ekiliyordu; Galata’ya Samsun limanından ve İnebolu iskelesinden gönderiliyordu.Taştemir 2003 |
| Tarihsel araştırma | Küçük Menderes havzası, 1913-1950 | arşiv kaynakları, istatistik derlemeleri | Havza ikinci üretim merkezi; urgan üretimi ayrı bir pazar oluşturuyordu ve Tire satış merkezlerinden biriydi.Ceylan 2022 |
| Tarih araştırması | Kastamonu, 1923-1950 | yalnızca özet okundu | Lif kalitesi yüksekti; sermaye yetersizliği ve nakliye sorunları modern üretimi ve işlemeyi engelledi.Ceylan 2021 |
| Arşiv ve belge araştırması | Taşköprü, 1947-1990’lar | denetim raporları, Cumhuriyet Arşivi, meclis tutanakları | Fabrika geçimlik tarımla yaşayan köylünün sanayi işçisine dönüşmesinde rol oynadı.Akın Yalçın 2025 |
9 çalışma, yıla göre, yenisi üstte. Sağdaki etiketler çalışmanın yöntem türünü ve arşivin erişim düzeyini gösterir.
Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi, Sümerbank tarafından 1947'de Kastamonu'nun Taşköprü ilçesinde kuruldu.
Derleme, Felahat dergisindeki örnek makalenin geç Osmanlı dönemindeki kenevir değer zinciri hakkında değerli bilgi sunduğunu bildiriyor.
Çalışma Küçük Menderes havzasında kenevir üretimini 1913-1950 arasında ziraat ve toplum ilişkisi içinde inceliyor.
Kastamonu, Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye'de en çok kendir üretilen ildi.
Bildiri, 2016’da kontrollü ekime izin verildikten sonra Amasya ve Sinop’taki ilk uygulamaları yerinde inceledi ve karara yönelik gelişmeler hakkında üreticilerle görüştü.
Çalışma kenevir üretiminin hangi bölgelerde yoğunlaştığını, Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde üretimi artırmak için açılan fabrika girişimlerini ve sonuçlarını derliyor.
Köylerde yetiştirilen kendirden şehirde ketan bezi dokunmuş, tüccarlar bu kumaşı başka şehirlerde satmıştır; saha çalışmasında günümüze ulaşan iplik, tezgâh, kumaş ve giysiler belgelenmiştir.
Makaleye göre 16. yüzyıl Diyarbekir Eyaleti’nde kendir ve keten üretiminde Musul Sancağı öne çıkan başlıca bölgeydi.
Osmanlı kayıtlarında kenevir "kendir, kettan, kendir lifi, kendir teli" adlarıyla geçer.
Taştemir’in tahrir defterlerine dayanan çalışmasına göre 15.-17. yüzyılda kendir en yoğun olarak Samsun’a bağlı Çarşamba, Terme ve Ünye ile Kastamonu’ya bağlı Taşköprü, Ordu, Giresun ve Akçaabat’ta ekiliyordu.
Samsun’a bağlı dokuz kaza ocaklık olarak doğrudan Tersâne-i Âmire’ye bağlıydı. Bu kazalardaki 5.612 hanenin her biri yılda 40 kıyye kendir verirdi; toplam yaklaşık 5.100 kantar kendir teli toplanırdı. Kendir Samsun limanından ve İnebolu iskelesinden Galata’ya gönderiliyordu.
Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi Sümerbank tarafından 1947’de kuruldu ve 1990’ların ikinci yarısına kadar çalıştı. Makaleye göre fabrika Türkiye’nin kendir ihtiyacının %40’ını karşılıyordu; oranın hangi yıla ait olduğu özette belirtilmiyor.
Hakemli bir makaleye göre İzmir ardındaki Küçük Menderes havzası, Batı Karadeniz’den sonra Türkiye’nin ikinci kenevir üretim merkeziydi; üretim Tire ve Ödemiş çevresinde toplanıyordu.
Bu konunun kaynaklarının henüz cevaplamadığı sorular. Yokluk kaydıdır: bilginin olmadığını değil, arşivde doğrulanmadığını gösterir.
Küçük Menderes havzasındaki yıllık üretim miktarı ve ekim alanı arşivde tablolanmadı.
Ceylan 2022Taşköprü fabrikasının üretim miktarları ve işçi sayıları tam metinde; arşivde okunmadı.
Akın Yalçın 20251950-2015 arasında Anadolu’daki kenevir üretiminin düşüşünü yıl yıl izleyen bir tarih çalışması arşivde yok.
Türkiye’de kenevirin tarihiÇalışma özetleri yukarıdaki listede; burada konunun madde, veri, karşılaştırma, ülke ve terim sayfaları gruplu.