Türkiye'de kenevirin kronolojisi
Türkiye'de kenevirin kayıtlı geçmişi 15. yüzyıl sonundaki tahrir defterleriyle başlar. Kendir yüzyıllar boyunca Karadeniz'de lif için ekildi, Cumhuriyet döneminde devlet eliyle fabrikalarda işlendi. Bugün ekim, 2026 tarihli yönetmeliğin saydığı 21 ilde izinle yapılıyor.
Kısaca
- Osmanlı döneminde kendir Karadeniz'de, özellikle Taşköprü ve Samsun çevresinde ekildi; bir kısmı doğrudan donanmaya gitti.
- Cumhuriyet döneminde Taşköprü'de önce kendir, sonra kâğıt fabrikası kuruldu.
- Güncel kurallar 31 Ocak 2026 tarihli yönetmelikte: 21 il, izin ve sertifikalı tohumluk.
Anadolu'da kenevire uzun süre kendir dendi ve lifi için ekildi. Osmanlı döneminde Karadeniz'in bazı kazaları donanmanın halat ve yelken ihtiyacı için kendir verdi. Cumhuriyetle birlikte devlet Taşköprü'de fabrika kurdu, sonra aynı yerde kâğıt fabrikası açıldı. Üretim zamanla azaldı. Bugün ekim, yönetmelikte sayılan 21 ilde ve izinle yapılıyor.
Kronoloji
Taşköprü yörenin kendir merkezi
Tahrir defterlerine göre Kastamonu yöresindeki kendirin 1486'da yaklaşık %93'ü, 1560'ta %98'i Taşköprü'den geliyordu; tahmini üretim yaklaşık 5.250 kg'dan 46.500 kg'a çıktı.[1]
Tersane için kendir
Samsun'a bağlı dokuz kaza "ocaklık" olarak doğrudan Tersâne-i Âmire'ye bağlıydı ve donanmaya her yıl yaklaşık 5.100 kantar (285.600 kg) kendir verirdi. Kendir en yoğun Çarşamba, Terme, Ünye, Taşköprü, Ordu ve Giresun'da ekiliyordu.[1]
Cumhuriyetin ilk yılları
Kastamonu bu dönemde kendir üretiminin en yüksek olduğu ildi. Üretim hane halkının ortak emeğiyle küçük aile işletmelerinde yapılıyordu ve ekimden işlemeye kadar 1950'ye kadar büyük ölçüde geleneksel kaldı.[2]
Sümerbank kendir fabrikası
Bölgede üretilen kendirin havuzlama ve soyma işlemi için Sümerbank Taşköprü'de bir fabrika kurdu. Kaynaklar kuruluş yılını 1946[2][3] ya da 1947[4] olarak veriyor; gün ve ay belirten fabrika maddesindeki kaynağa göre temel 2 Haziran 1945'te atıldı, fabrika 9 Nisan 1947'de deneme işletmesine açıldı. Fabrikanın kapasitesi 4 bin ton çubuk kendirdi[2][3]; Türkiye'nin kendir ihtiyacının %40'ını karşıladı.[4]
Kâğıt fabrikası
1976'da Taşköprü'de SEKA tarafından bir kâğıt fabrikası kurulmasına karar verildi; fabrika 1984'te faaliyete girdi.[3]
Özelleştirme dönemi
Kendir fabrikası yatırım ve teknoloji yenilemesinden alıkonuldu ve 1990'ların ikinci yarısına kadar varlığını sürdürdü.[4]
Kenevir yönetmeliği
29 Eylül 2016 tarihli Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolü Hakkında Yönetmelik yayımlandı.[5]
Geleneksel ilde üretim durmuş
Ziraat Mühendisleri Odası'nın değerlendirmesi, Kastamonu'da o tarihten önceki on yıl boyunca üretim yapılmadığını bildiriyor.[3]
Kronolojideki her madde kaynak listesindeki bir çalışmaya ya da Resmî Gazete metnine bağlıdır. Taşköprü fabrikasının kuruluş yılı kaynaklarda 1946 ve 1947 olarak geçiyor; tarih veren kaynakta temel atma 2 Haziran 1945, deneme işletmesi 9 Nisan 1947. Bu arşivdeki bir hakemli çalışma 2016 yönetmeliğiyle 21 ilde ekime izin verildiğini kaydediyor; mevzuat kayıtları ise Sivas'ın 2021'de 20., Konya'nın 2024'te 21. il olarak eklendiğini gösteriyor. Bu fark izinli iller sayfasında açık not olarak duruyor.
Sık sorulan sorular
Türkiye'de kenevirin bilinen en eski kaydı hangisi?
Bu arşivdeki en eski kayıt, Kastamonu yöresine ait 1486 tarihli tahrir defteri verisidir: yöredeki kendirin yaklaşık %93'ü Taşköprü'den geliyordu.
Taşköprü kendir fabrikası ne zaman kuruldu?
Sümerbank tarafından kuruldu. Temeli 2 Haziran 1945’te atıldı, fabrika 9 Nisan 1947’de deneme işletmesine açıldı; bazı kaynaklar kuruluş yılı olarak 1946’yı veriyor.
Bugün Türkiye'de kenevir ekimi hangi kurala bağlı?
31 Ocak 2026 tarihli ve 33154 sayılı Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmeliğe. Lif, tohum ve sap üretimi yönetmelikte sayılan 21 ilde, izinle yapılır.
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- Taştemir, M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. yüzyıl sonu XVII. yüzyıl ilk yarısı). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8: 1-24
- Ceylan, O. (2021). Cumhuriyetin İlk Döneminde Geleneksel Bir Ürün: Kastamonu Kendirinin (Kenevir) Tarihsel Gelişimi (1923-1950). Belgi Dergisi 22: 195-218 (Pamukkale Üniversitesi)
- TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası (2019). Kenevir ve Üretimi Üzerine Bir Değerlendirme. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası
- Akın Yalçın, Y. (2025). Devletçilikten Özelleştirmeye Kastamonu’da Bir “Milli Fabrika”: Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi. Çalışma ve Toplum 1(84): 263-284 doi:10.54752/ct.1623996
- T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (2016). Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolü Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 29 Eylül 2016, sayı 29842 — 31.01.2026 tarihli yönetmeliğin 20. maddesiyle yürürlükten kaldırıldı
- T.C. Sivas Valiliği (2021). Kenevir Ekimi Sivas Tarımına Güç Katacak / Sivas'ta 170 Dekar Alanda Kenevir Ekimi Başladı. Sivas Valiliği kurumsal duyuruları
- Yeni Meram (2024). Konya'ya kenevir yetiştiriciliği için izin çıktı. Yeni Meram, 18 Nisan 2024
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (2024). İlaç Etkin Maddesi Üretimi Amaçlı Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik. Resmî Gazete, 13 Eylül 2024, sayı 32661 — 31.01.2026 tarihli yönetmelikle yürürlükten kaldırıldı
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (2026). Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik. Resmî Gazete, 31 Ocak 2026, sayı 33154; dayanak: 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun m. 23
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.