Araştırma özeti · KF-ARS-162
Osmanlı donanmasının halatı nereden geliyordu? Karadeniz'de kendir üretimi (15.-17. yüzyıl)
Osmanlı döneminde kendir, Tersâne-i Âmire'de yapılan kalyon ve çektirilerin halat ve urganı için stratejik bir hammaddeydi. Marmara Üniversitesi'nden Mehmet Taştemir, 15. yüzyıl sonundan 17. yüzyılın ilk yarısına kadar Karadeniz'deki kendir ve keten üretimini tahrir defterleri ve Maliyeden Müdevver kayıtlarından çıkardı.
Tek cümlede bulgu
- Osmanlı kayıtlarında kenevir "kendir, kettan, kendir lifi, kendir teli" adlarıyla geçer.
- Samsun'a bağlı Çarşamba (Arım), Terme ve Fatsa gibi kazalar "ocaklık" olarak doğrudan Tersâne-i Âmire'ye bağlıydı.
- Ocaklık kazalarda her hane avârız vergisi karşılığında yılda 40 kıyye kendir verirdi; 5.612 haneden yaklaşık 5.100 kantar toplanırdı.
- Kastamonu yöresinde 1486'da kendirin yaklaşık %93'ü, 1560'ta %98'i Taşköprü'de üretiliyordu.
- Kastamonu'dan alınan kendir İnebolu iskelesinden, Trabzon-Samsun arasından toplanan kendir Samsun limanından Galata'ya gönderiliyordu.
- Donanmanın yıllık kendir ihtiyacı 5.000 ile 20.000 kantar arasında değişebiliyordu.
Araştırma sorusu
15. yüzyıl sonu ile 17. yüzyılın ilk yarısı arasında Karadeniz bölgesinde kendir ve keten nerede, ne kadar üretildi; devlet donanmanın kendir ihtiyacını nasıl karşıladı ve kendir nelere işlendi?
Yöntem
Taştemir, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'ndeki tahrir defterlerini, Maliyeden Müdevver defterlerini, Mühimme defterlerini ve Cevdet Bahriye belgelerini inceledi; Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si ile bölge üzerine yapılmış tarih çalışmalarından da yararlandı. İncelenen yöreler Kastamonu, Tokat, Samsun, Ordu ve Trabzon'dur. Üretim miktarları, deftere yazılan öşür (ürün vergisi) tutarlarından geriye doğru hesaplandı: ürünün batman hesabıyla ölçüldüğü ve bir batmanın ortalama 15 akçe ettiği varsayıldı, bir batman 23,094 kg alındı. Tahrirlerde kendir ile keten bazen ayrı, bazen birlikte yazıldığından ikisi olabildiğince ayrı verildi.
Bulgular
Kendir en yoğun olarak Samsun'a bağlı Çarşamba, Terme ve Ünye ile Kastamonu'ya bağlı Taşköprü, Ordu, Giresun ve Akçaabat'ta ekiliyordu; keten ise Rize, Of, Trabzon, Kastamonu, Sinop ve Tokat'ta öne çıkıyordu. Kastamonu yöresinde kendirin 1486'da yaklaşık %93'ü, 1560'ta %98'i Taşköprü'den geliyordu ve bölgenin tahmini kendir üretimi bu arada yaklaşık 5.250 kg'dan 46.500 kg'a çıktı. Ordu yöresinde tahmini kendir üretimi 1515'te 13.363 kg iken 1547'de 167.454 kg'a, 1613'te 297.673 kg'a ulaştı. Samsun'a bağlı dokuz kaza "ocaklık" olarak doğrudan Tersâne-i Âmire'ye bağlıydı: bu kazalardaki 5.612 avârız hanesinin her biri yılda 40 kıyye kendir verir, toplam yaklaşık 5.100 kantar (285.600 kg) kendir teli toplanırdı. Açık, Tersâne'nin atadığı Kendir Emini aracılığıyla Kastamonu'dan Rize'ye kadar olan bölgeden kapatılırdı. Kendir Sinop, Samsun ve Ünye'deki mahzenlerde urgancıbaşı gözetiminde bükülür; Samsun limanından ve Kastamonu için İnebolu iskelesinden Galata'ya gönderilirdi. Kendirden kınnap, sicim, urgan, halat ve üstüpü yapılıyordu; yazar kalyon başına 100-200 kantar kendir gerektiğini aktarıyor. Madrabaz denilen aracıların kendiri ucuza toplayıp devlete pahalı satmaya çalıştığı, devletin bunu sıkı izlediği de belgelerde geçiyor.
Sınırlılıklar
Üretim miktarları doğrudan ölçüm değil, öşür vergisinden geriye doğru hesaplanmış tahminlerdir ve yazar da bunları "tahminî" olarak niteliyor. Ağırlık birimi tahrirlerde açıkça yazmadığı için batman varsayımına dayanıyor. Kendir ile keten bazı defterlerde birlikte yazıldığından ayrım her zaman mümkün olmadı; örneğin Samsun'da 1576 kayıtlarında yalnızca keten görünüyor. Kayıtların bir kısmı yayımlanmış ikincil çalışmalardan aktarılmıştır. Makalenin bazı tablo toplamlarında yazım tutarsızlıkları var; bu sayfada yalnızca metinde açıkça yazılan toplamlar aktarıldı. Bu arşivde tam metin okundu.
| Yöre | Yıl | Kendir (kg) | Kaynak tablo |
|---|---|---|---|
| Kastamonu yöresi | 1486 | 5.250 | Tablo 1 |
| Kastamonu yöresi | 1560 | 92.899 (metinde yaklaşık 46.500) | Tablo 1 |
| Tokat yöresi | 1520 | 1.808 | Tablo 2 |
| Tokat yöresi | 1574 | 20.484 | Tablo 2 |
| Ordu yöresi | 1515 | 13.363 | Tablo 4 |
| Ordu yöresi | 1613 | 297.673 | Tablo 4 |
| Kalem | Değer |
|---|---|
| Ocaklık kaza sayısı | 9 |
| Avârız hanesi | 5.612 |
| Hane başına | 40 kıyye |
| Yıllık toplam | yaklaşık 5.100 kantar (285.600 kg) |
| Donanmanın yıllık ihtiyacı | 5.000-20.000 kantar |
Bu çalışmayı alıntıla
Taştemir, M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. yüzyıl sonu XVII. yüzyıl ilk yarısı).
Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8: 1-24
Sık sorulan sorular
Osmanlı donanmasının halatları neden yapılırdı?
Makaleye göre Tersâne-i Âmire'nin urgan ve halatlarının çoğu kendirden yapılırdı. Kendir deniz suyuna dayanıklı olduğu için denizcilik malzemesinde tercih ediliyordu.
Osmanlı'da kenevir en çok nerede ekilirdi?
Bu çalışmaya göre kendir en yoğun Samsun'a bağlı Çarşamba, Terme ve Ünye ile Taşköprü, Ordu, Giresun ve Akçaabat'ta ekiliyordu. Kastamonu yöresindeki kendirin neredeyse tamamı Taşköprü'den geliyordu.
Bu çalışmaya atıf yapan sayfalar
Aşağıdaki sayfalar bu araştırmaya atıf yapıyor.