Kendir nedir?
Kendir, kenevir bitkisinin ve lifinin Türkçe adıdır. TDK sözlüğü kelimeyi “kenevir” ve “kenevirden yapılmış” anlamlarıyla verir.[1] Anadolu’da yüzyıllar boyunca ip, urgan, halat ve kalın dokumaların hammaddesi olmuştur.[3][6]
Kısaca
- Kendir ile kenevir aynı bitkidir; kendir Türkçenin eski kelimesi, kenevir Yunancadan alınmış kelimedir.[1][2]
- Kelimenin bilinen en eski yazılı örneği, 1000 yılından önceki Uygurca bir metinde “kendir eğirir” cümlesinde geçer.[2]
- Dar anlamıyla kendir, sapın kabuk tabakasından çıkan bast lifidir.
- 16. yüzyılda İstanbul tersanesinin urgan ve halatının çoğu kendirden yapılıyordu.[3]
- Sümerbank 1947’de Taşköprü’de bir kendir fabrikası kurdu.[5]
Anadolu’da çoğu yerde kenevire kendir denir. Kendirin sapındaki lif ipe, halata ve kaba kumaşa dönüşür; tohumuna çedene denir. Arşiv belgelerinde ve eski gazetelerde geçen kendir, lif için yetiştirilen keneviri anlatır.
Kelimenin anlamı ve kökeni
TDK Güncel Türkçe Sözlük kendiri iki anlamla verir: kenevir ve kenevirden yapılmış.[1] Etimoloji sözlüğü kelimenin bilinen en eski örneğini, 1000 yılından önceye tarihlenen Uygurca İyi ve Kötü Prens Öyküsü’nde gösterir. Aynı sözlük, kelimenin Sanskritçe gāndhāra’dan gelmiş olabileceğini ama bunun kesin olmadığını belirtir.[2]
Kenevir kelimesi ise Yeni Yunanca kanavúri’den alınmıştır. Türkçedeki ilk kaydı, 1410’dan önce yazılmış Müntehab-ı Şifa’da kenevür biçimindedir.[2] Bitkinin diğer yöresel adları kenevirin Türkçe ve yöresel adları maddesinde.
Kendir lifi
Kendir sapı iki katmandan oluşur. Dış kabuktaki uzun lif demetleri bast lifi, içteki odunsu kısım şive olarak ayrılır. Lifin sapdan ayrılması için önce havuzlama, ardından dekortikasyon yapılır. Bu adımlar işleme zinciri sayfasında anlatılıyor.
Anadolu’da kendir
Osmanlı döneminde Karadeniz kıyısı donanmanın başlıca kendir kaynağıydı. 16. yüzyılda Tersâne-i Âmire’nin urgan ve halat ihtiyacının çoğu kendirden karşılanıyordu. Samsun’a bağlı dokuz kaza, ocaklık olarak tersaneye bağlıydı ve her yıl yaklaşık 5.100 kantar kendir vermekle yükümlüydü. Kastamonu’da kendir ve kendir ürünlerinin satıldığı bir Kendir Hanı vardı.[3]
Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’de en çok kendir Kastamonu’da üretiliyordu.[4] Sümerbank 1947’de Taşköprü’de kendir fabrikasını kurdu; makaleye göre fabrika Türkiye’nin kendir ihtiyacının %40’ını karşılıyordu.[5] Ayrıntılar Taşköprü keneviri ve kenevir ipi ve kendir halatı maddelerinde.
Kendirden yapılanlar
| Ürün | Kayıt | Kaynak |
|---|---|---|
| Urgan, halat | Osmanlı tersanesinin başlıca ihtiyacı | Taştemir 2003[3] |
| Sicim, urgan, kalın dokuma | Kastamonu, Gökırmak vadisi | Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü[6] |
| Çuval, kilim | Kaba dokumaların hammaddesi | Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü[6] |
| Rize bezi (feretiko) | Kendir ipliğiyle dokunur; 2015’ten beri coğrafi işaretli | idil, 2021[7] |
| Çedene (tohum) | “Kendir, kenevir veya keten tohumu” | Derleme Sözlüğü, aktaran ÇÜTAD[8] |
Bugün kendir yetiştiriciliği izne tabidir ve izin verilen iller yönetmelikle belirlenir. Başvuru ve il listesi kenevir ekim izni ve izinli iller sayfalarında.
Bu sayfanın sınırı
Bu sayfa kelimenin anlamını ve kendirin tarihsel kullanımını özetler. Bugünkü kendir üretim miktarı için Türkiye’de kenevir üretimi maddesine bakın; kendir dokumacılığının bugünkü tezgâh sayısı için bu arşivde kaynak yok. Bu bir yokluk kaydıdır.
Sık sorulan sorular
Kendir nedir?
Kendir ile kenevir arasında fark var mı?
Kendir lifi nereden elde edilir?
Kendirden neler yapılır?
Kendir tohumuna ne denir?
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük, “kendir” maddesi. Erişim: 12.10.2026
- Etimoloji Türkçe. “Kendir” ve “Kenevir” maddeleri. Çevrim içi etimoloji sözlüğü, erişim: 12.10.2026
- Taştemir, M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. yüzyıl sonu XVII. yüzyıl ilk yarısı). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8: 1-24
- Ceylan, O. (2021). Cumhuriyetin İlk Döneminde Geleneksel Bir Ürün: Kastamonu Kendirinin (Kenevir) Tarihsel Gelişimi (1923-1950). Belgi Dergisi 22: 195-218
- Akın Yalçın, Y. (2025). Devletçilikten Özelleştirmeye Kastamonu’da Bir “Milli Fabrika”: Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi. Çalışma ve Toplum 1(84): 263-284
- T.C. Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Dokuma El Sanatları. Erişim: 12.10.2026
- Kumaş dokumacılığının Anadolu’daki coğrafi dağılımı. idil Sanat ve Dil Dergisi, 2021
- Gelir, M. Z. (2022). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı: katkı ve düzeltmeler. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 7(2): 918–942 · doi:10.32321/cutad.1060181
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.