Kenevir ipi ve kendir halatı: Osmanlı tersanesinden Taşköprü fabrikasına
Kenevir lifinin Türkçe adı kendirdir ve Anadolu'da yüzyıllar boyunca ip, urgan ve halat yapımında kullanıldı. 16. yüzyılda İstanbul'daki Tersâne-i Âmire'nin ihtiyaç duyduğu urgan ve halatın çoğu kendirden yapılıyordu.[1] Cumhuriyet döneminde bu birikim Sümerbank'ın 1947'de Taşköprü'de açtığı kendir fabrikasına dönüştü.[3]
Kısaca
- Samsun'a bağlı dokuz kaza ocaklık olarak tersaneye bağlıydı ve her yıl yaklaşık 5.100 kantar (285.600 kg) kendir vermekle yükümlüydü.[1]
- Donanmanın yıllık kendir ihtiyacı 5.000 ile 20.000 kantar arasında değişiyordu; bir kalyon için 100-200 kantar kendir gerekiyordu.[1]
- Evliya Çelebi, Samsun'un kendir ipleri ve gemi gomanalarıyla ünlü olduğunu yazar.[1]
- Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye'de en çok kendir Kastamonu'da üretiliyordu.[2]
- Taşköprü Kendir Fabrikası, makaleye göre Türkiye'nin kendir ihtiyacının %40'ını karşılıyordu.[3]
Eskiden gemilerin halatları, kuyu ipleri ve urganlar kenevirden yapılırdı; bu lifin Türkçe adı kendirdir. Osmanlı devleti Karadeniz köylerinden her yıl belirli miktarda kendir toplayıp İstanbul'daki tersaneye gönderirdi. Cumhuriyet döneminde Taşköprü'de bu lifi işleyen bir devlet fabrikası kuruldu.
Osmanlı donanmasının halatı: kendir
Osmanlı döneminde kenevir tohumundan çok lifi için yetiştirildi. Tersâne-i Âmire'nin urgan ve halatının çoğu kendirden yapılıyor, tedarik Karadeniz'deki ekim alanlarını doğrudan tersaneye bağlayan bir düzenle yürütülüyordu. Arşiv kayıtlarında konu “kendir hususu ziyâde mühimdir” diye geçer.[1]
Donanmanın kendirini yetiştiren haneler, avârız vergisi yerine her yıl devlete kendir vermekle yükümlüydü. Hane başına 40 kıyye hesaplanıyor, 5.612 haneden yaklaşık 5.100 kantar kendir toplanıyordu. İstenen miktar hava koşulları nedeniyle her yıl toplanamıyordu; kayıtlı bir yılda tersaneye 2.100 kantar (yaklaşık 117.600 kg) ham kendir gönderildi.[1]
Tersanenin atadığı kendir emini, devletin ihtiyacı olan kendir tellerini toplamak ve büktürmekle görevliydi. Ayrıntılar Osmanlı donanması ve kendir maddesinde.
Kendir ipinin merkezleri: Samsun, Kastamonu, İnebolu
Kendirin en yoğun ekildiği yerler Samsun, Çarşamba, Terme, Ünye, Taşköprü, Ordu ve Giresun'du. Kastamonu'da kendir ve kendir ürünlerinin satıldığı bir Kendir Hanı vardı; donanma için hazırlanan ürünler İnebolu iskelesinden gönderiliyordu.[1] Evliya Çelebi Seyahatnâme'sinde Samsun için “Kendir ipleri ve gemi gomanaları ve katran ve ziftleri meşhûr-ı âfakdır” diye yazar.[1]
Cumhuriyet dönemi: Kastamonu ve Taşköprü Kendir Fabrikası
Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye'de en çok kendir Kastamonu'da üretiliyordu; Taşköprü'deki sanayileşme girişimi devletçilik politikaları kapsamında önemli bir adımdı.[2] Sümerbank 1947'de Taşköprü'de kendir işleyen bir müessese açtı. Fabrika Türkiye'nin kendir ihtiyacının %40'ını karşılıyordu; 1980 sonrasında özelleştirme sürecine girdi, teknoloji yatırımlarından yoksun kaldı ve 1990'ların ikinci yarısına kadar çalıştı.[3]
Fabrikanın hangi ürünleri ne miktarda ürettiği bu arşive aktarılan özetlerde yer almıyor. Fabrikanın tarihi araştırma özetinde, bölgenin geçmişi Taşköprü keneviri maddesinde.
İp ve halatta kullanılan lif
İp ve halat, kenevir sapının dış kısmından ayrılan uzun lif demetlerinin bükülmesiyle yapılır. Lifin saptan ayrılması için sap önce havuzlanır, ardından lif kırılıp taranır; bükme işlemi büküm maddesinde anlatılıyor. Lifin yapısı ve diğer kullanımları kenevir lifi maddesinde. Yelken çağında kenevirin manila ve sisalle karşılaştırması halat lifleri sayfasında.
Bu sayfanın sınırı
Bu arşivde bugün Türkiye'de kenevir ipi ve halatı üreten işletmelere, üretim miktarına ya da kenevir halatının çekme dayanımını sentetik halatlarla karşılaştıran bir ölçüme dayanan kaynak yok. Osmanlı dönemine ait miktarlar tek bir arşiv çalışmasına dayanır; kantar ve kıyye çevirileri o çalışmanın verdiği değerlerdir.
Sık sorulan sorular
Kendir halatı nedir?
Osmanlı donanmasının halatları neyden yapılıyordu?
Osmanlı tersanesi her yıl ne kadar kendir istiyordu?
Taşköprü Kendir Fabrikası ne zaman kuruldu?
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- Taştemir, M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. yüzyıl sonu XVII. yüzyıl ilk yarısı). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8: 1-24
- Ceylan, O. (2021). Cumhuriyetin İlk Döneminde Geleneksel Bir Ürün: Kastamonu Kendirinin (Kenevir) Tarihsel Gelişimi (1923-1950). Belgi Dergisi 22: 195-218 doi:10.33431/belgi.886054
- Akın Yalçın, Y. (2025). Devletçilikten Özelleştirmeye Kastamonu’da Bir “Milli Fabrika”: Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi. Çalışma ve Toplum 1(84): 263-284 doi:10.54752/ct.1623996
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.