Kenevirin Türkçe ve yöresel adları: kendir, kınnap, çedene
Türkçede kenevir bitkisi için iki yerleşik ad vardır: kendir ve kenevir. TDK sözlüğü ikisini aynı bitki için verir.[1] Lifinden yapılan ince ip için kınnap, tohumu için çedene adları da sözlüklerde kayıtlıdır.[1][4]
Kısaca
- Kendir kelimesinin bilinen en eski yazılı örneği, 1000 yılından önceki Uygurca bir metinde “kendir eğirir” cümlesinde geçer.[3]
- Kenevir kelimesi Yunancadan alınmıştır; Türkçedeki ilk kaydı 1410'dan önce yazılmış Müntehab-ı Şifa'dadır.[3]
- Kınnap Arapçadan, çedene büyük olasılıkla Farsçadan geçmiştir; çedenenin kökeni tartışmalıdır.[3][4]
- Kastamonu'nun Gökırmak vadisinde kendir lifinden kalın dokuma, sicim, urgan ve halat yapılır.[5]
- Rize bezi kendir ipliğiyle dokunur ve 2015'ten beri coğrafi işaretle tescillidir.[6]
Anadolu'da kenevire çoğu yerde kendir denir. İpine kınnap ya da sicim, kavrulup çerez olarak yenen tohumuna çedene denir. Aynı bitki için kullanılan bu adların bir kısmı Türkçenin kendi kelimesi, bir kısmı komşu dillerden geçmiştir.
Sözlüklerdeki adlar
Aşağıdaki tablo sözlüklerde ve ağız derlemelerinde kayıtlı biçimleri içerir. Bir adın hangi ilde ya da köyde kullanıldığı kaynakta geçmiyorsa yer belirtilmedi. Son iki satır kurumsal olmayan çevrim içi sözlüklere dayanır; ağız derlemesiyle doğrulanana kadar bu kayıtlar ayrı tutuldu.
| Ad | Anlamı | Kaynak |
|---|---|---|
| kendir | 1. Kenevir. 2. Kenevirden yapılmış. | Güncel Türkçe Sözlük[1] |
| kendir (ağız) | 1. Urgan, ip. 2. Hamur tahtasının altına serilen deri ya da çadır bezinden yaygı. | Ağızlar Sözlüğü[2] |
| kenevir | Kenevir bitkisi (Cannabis sativa). | Etimoloji sözlüğü[3] |
| kınnap | Kenevir; kenevirden yapılan ip. Sözlükte sicimin eş anlamlısı. | Güncel Türkçe Sözlük[1], etimoloji sözlüğü[3] |
| çedene, çetene | Kendir, kenevir veya keten tohumu. | Derleme Sözlüğü (aktaran: ÇÜTAD)[4] |
| kırnap | Kenevirden yapılan kalın sicim; Uşak yöresinde “urgan” karşılığında kullanılır. | Ak Sözlük[8] |
| kendir (Düziçi ağzı) | Bir tür ip. | Vikisözlük[9] |
Kendir ve kenevir kelimelerinin kökeni
Kendir Türkçede çok erken tarihten beri kullanılır. Etimoloji sözlüğü kelimenin bilinen en eski örneğini, 1000 yılından önceye tarihlenen Uygurca İyi ve Kötü Prens Öyküsü'nde verir: “pek çok insan çıkrık eğirir, yün eğirir, kendir eğirir.” Aynı sözlük kelimenin Sanskritçe gāndhāra sözcüğünden gelmiş olabileceğini, ancak bunun kesin olmadığını belirtir.[3]
Kenevir ise Yeni Yunanca kanavúri (kenevir tohumu) sözcüğünden alınmıştır. Bu kelime Eski Yunanca kánnabis'e dayanır. Latince cannabis, İngilizce hemp, Almanca Hanf ve Farsça kanab aynı köktendir. Türkçedeki ilk kaydı kenevür biçimiyle Hızır Paşa'nın 1410'dan önce yazdığı Müntehab-ı Şifa'dadır.[3]
İp adları: kınnap ve sicim
Kınnap, Arapça ḳinnab (kenevir, kenevirden yapılan ip) sözcüğünden alınmıştır. Arapça sözcük de Orta Farsça kanab'dan gelir. Kelimenin bilinen ilk kaydı Meninski'nin 1680 tarihli Thesaurus'undadır.[3] TDK sözlüğü sicimi “keten, kenevir vb. bitkilerin liflerinden yapılan ince ip, kınnap” diye tanımlar.[1] Ağızlar Sözlüğü'nde kendir kelimesinin kendisi de “urgan, ip” anlamıyla kayıtlıdır.[2]
Tohum adı: çedene
Derleme Sözlüğü'nde çedene ve çetene biçimleri “kendir, kenevir veya keten tohumu” anlamında geçer. Tietze kelimeyi Farsça caudāna (arpa tanesi) ile ilişkilendirir. ÇÜTAD'daki inceleme, Farsçada bu kelimenin kendir tohumu anlamına gelmediğini ve bu yüzden bu etimolojinin zorluk taşıdığını not eder.[4] Çedenenin besin değeri kendir tohumu (çedene) maddesinde.
Dokuma ve el sanatları
Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, ilde dokumacılığın başlıca hammaddelerini pamuk, keten, kenevir ve tiftik olarak sayar. Taşköprü ve Hanönü'nün bulunduğu Gökırmak vadisinde yetiştirilen kendirin liflerinden kalın dokuma, sicim, urgan ve halat yapılır. Kendir lifi zaman zaman çuval ve kilim gibi kaba dokumaların da hammaddesi olmuştur.[5] Osmanlı döneminde Kastamonu'da kendir ve kendir ürünlerinin satıldığı bir Kendir Hanı vardı.[7]
Rize bezi, yörede feretiko adıyla da bilinir ve Rize'de yetiştirilen kendirden elde edilen iplikle dokunur. Kendir ipliğinin doğal rengi mat ve koyudur; istenirse ağartılır. Ter emmesi ve çabuk kuruması nedeniyle iç gömleği olarak tercih edilmiştir. Çözgüsü kendir, atkısı pamuk ya da ipek olan dokumalardan masa örtüsü, çarşaf ve havlu yapılır. Rize bezi 31 Mart 2015'ten beri coğrafi işaretle tescillidir.[6]
Bu sayfanın sınırı
Derleme Sözlüğü ve Ağızlar Sözlüğü'ndeki kayıtlar bu sayfaya ikincil kaynaklar üzerinden aktarıldı; kelimelerin hangi il, ilçe ya da köyde derlendiği bu kaynaklarda görülmediği için yer bilgisi verilmedi. Uşak ve Düziçi kayıtları gönüllülerin hazırladığı çevrim içi sözlüklerden alındı ve kaynakça numaralarıyla ayrıca belirtildi. Kendir dokumacılığının bugünkü üretim miktarı ve çalışan tezgâh sayısı için bu arşivde kaynak yok; bu bir yokluk kaydıdır.
Sık sorulan sorular
Kendir ile kenevir aynı bitki mi?
Kendir kelimesi ne kadar eski?
Kınnap ne demek?
Çedene nedir?
Rize bezi neden yapılır?
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük, “kendir” ve “sicim” maddeleri. Erişim: 12.10.2026
- Türk Dil Kurumu. Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü, “kendir” maddesi. Erişim: 12.10.2026
- Etimoloji Türkçe. “Kendir”, “Kenevir” ve “Kınnap” maddeleri. Çevrim içi etimoloji sözlüğü, erişim: 12.10.2026
- Gelir, M. Z. (2022). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı: katkı ve düzeltmeler. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 7(2): 918–942 · doi:10.32321/cutad.1060181
- T.C. Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Dokuma El Sanatları. Erişim: 12.10.2026
- Kumaş dokumacılığının Anadolu’daki coğrafi dağılımı. idil Sanat ve Dil Dergisi, 2021
- Taştemir, M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. yüzyıl sonu XVII. yüzyıl ilk yarısı). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8: 1-24
- Ak Sözlük. “Kırnap” sözcüğünün kökeni. Çevrim içi etimoloji sözlüğü, erişim: 12.10.2026
- Vikisözlük. “kendir”. Gönüllülerce düzenlenen sözlük, erişim: 12.10.2026
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.