Taşköprü Kendir Fabrikası (1945-2004): kuruluşu, üretimi ve kapanışı
Taşköprü Kendir Fabrikası, Sümerbank'ın Kastamonu'nun Taşköprü ilçesinde kurduğu kendir işleme tesisidir. Temeli 2 Haziran 1945'te atıldı, 9 Nisan 1947'de deneme işletmesine açıldı ve Kastamonu'nun ilk sanayi tesisi oldu.[1] Akın Yalçın'ın makalesine göre fabrika Türkiye'nin kendir ihtiyacının %40'ını karşılıyordu.[5]
Kısaca
- Fabrika fikri, 1938'de Cumhurbaşkanı İnönü'nün Kastamonu ziyaretinde gündeme geldi; savaş nedeniyle ihale 1945'e kaldı.[1]
- Yılda 4.000 ton çubuk kendir işleyecek biçimde kuruldu, ancak ilk yıllarda bunun yarısı kadar kendir bulabildi.[2]
- 1952'de soyma tesisinden sicim ve kanaviçe dokumaya, 1953'te jüt kanaviçeye geçti.[4]
- 1985'te 391 işçi ve 35 memur çalışıyordu; 1995'te TEKEL'e devredilip kapatıldı.[6]
Kuruluş
Kastamonu'da kendir tarımı 1920'lerde de ekonomik önem taşıyordu: 1924'teki Ticaret Vekâleti bütçe müzakerelerinde Kastamonu milletvekili Halid Bey, Kastamonu merkez kazası ve Taşköprü'deki kenevir üretimine ve kenevirin çuval ve torba yapımındaki önemine dikkat çekti. 1939 tarihli bir kayda göre Kastamonu, yılda ortalama 3.000 tonla en çok kenevir üretilen bölgeydi.[7]
Kendiri ıslatıp soymanın çok zahmetli bir iş olması, Cumhurbaşkanı İnönü'nün 1938'deki Kastamonu ziyaretinde bir kendir fabrikası kurulması konusunu gündeme getirdi. İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması işi geciktirdi; ihale 6 Nisan 1945'te yapıldı. 2 Haziran 1945'te Sümerbank Genel Müdürü Hulki Alisbah, İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Müdürü ve Kastamonu Valisi'nin katılımıyla büyük bir kalabalığın önünde temel atıldı.[1] Vali Mithat Altıok törendeki konuşmasında Kastamonu'nun otuz yıldır bu fabrika için çalıştığını söyledi.[7] Bir başka kaynak temelin 1942'de atıldığını yazar; bu sayfada çoğunluk kaynağın verdiği 1945 tarihi esas alındı.[7]
Fabrika, Sümerbank İplik Dokuma Fabrikaları Müessesesine bağlı olarak 2 milyon lira sermayeyle 9 Nisan 1947'de deneme işletmesine açıldı.[1] Fabrikada görev alan kişiler kenevir tarihinde adı geçen kişiler sayfasında.
Üretim ve dönüşüm
Fabrika yılda 4.000 ton çubuk kendir işleyecek biçimde inşa edildi; 1946-1949 arasında satın alabildiği miktar ise ortalama 1.600-2.200 tondu.[2] Kapasitesinin altında çalıştığı için her yıl zararla kapandı ve Sümerbank 1949'da kendir havuzlama ve soyma tesisini durdurma kararı aldı.[3]
TBMM'ye sunulan rapora göre soyma fabrikası 1952'de kendir sicim ve kanaviçe dokuyacak biçime getirildi ve Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii Müessesesi adıyla işletmeye alındı. Kendir kanaviçe üretimi istenen sonucu vermeyince 1953'te jüt elyafından kanaviçe üretimine geçildi, ancak müessese zarardan kurtarılamadı. Sermaye 1973'te 7 milyon liradan 15 milyon liraya çıkarıldı; sürekli zarar nedeniyle müessese 1976'da öz kaynaklarının tamamını yitirmişti.[4]
Kastamonu Ticaret ve Sanayi Odası'nın yayınına göre fabrika kurulduktan sonra havuzların fenne uygun olmamasından kaynaklanan lif kararması gibi sorunlar bir ölçüde aşıldı; urgancıların ihtiyacı olan lifi hazırlamak için elle soyma ise sürdü.[8]
Devir ve kapanış
1985'te işyerinde 391 işçi ve 35 memur çalışıyordu. Fabrika 17 Kasım 1995'te TEKEL'e devredildi ve TEKEL işletmeyi kapattı.[6] Akın Yalçın'ın makalesi fabrikanın 1980 sonrasında özelleştirme sürecine girdiğini, teknoloji yatırımlarından yoksun kaldığını ve 1990'ların ikinci yarısına kadar çalıştığını belirtir.[5] Bir başka makale ise faaliyetin 2004'te durduğunu yazar.[1] Bir çalışmaya göre yapı bugün Kastamonu Üniversitesi tarafından eğitim amacıyla kullanılıyor.[10]
SEKA Taşköprü: kendirden sigara kâğıdı
Taşköprü'de kendiri hammadde olarak kullanan ikinci büyük tesis SEKA'nın fabrikasıydı. Yerel basına göre temeli 1976'da atıldı, 1998'de özelleştirme kapsamına alındı ve 6 Kasım 2003'te satıldı. Fabrika Taşköprü köylerinde yetiştirilen kendirden sigara kâğıdı üretiyordu; özelleştirmeden sonra kendir alımı durduruldu.[9] Kastamonu Ticaret ve Sanayi Odası'nın yayını da SEKA'nın kendirden sigara kâğıdı üreten fabrikasının birkaç yıl çalıştıktan sonra devre dışı kaldığını yazar.[8] Kendirden kâğıt üretimi kenevir kâğıdı maddesinde.
Kronoloji
| Tarih | Olay | Kaynak |
|---|---|---|
| 1924 | Kastamonu milletvekili Halid Bey mecliste Kastamonu ve Taşköprü kenevirine dikkat çeker. | [7] |
| 1938 | Cumhurbaşkanı İnönü'nün Kastamonu ziyaretinde kendir fabrikası kurulması gündeme gelir. | [1] |
| 1939 | Kastamonu, yılda ortalama 3.000 tonla Türkiye'de en çok kenevir üreten bölgedir. | [7] |
| 6 Nisan 1945 | İkinci Dünya Savaşı nedeniyle ertelenen fabrikanın ihalesi yapılır. | [1] |
| 2 Haziran 1945 | Sümerbank Genel Müdürü Hulki Alisbah ve Kastamonu Valisi Mithat Altıok'un katıldığı törenle temel atılır. | [1] |
| 9 Nisan 1947 | Fabrika 2 milyon lira sermayeyle deneme işletmesine açılır. | [1] |
| 1946-1949 | Fabrika yılda 4.000 tonluk kapasiteye karşılık ortalama 1.600-2.200 ton kendir satın alabilir ve zarar eder. | [2] |
| 1949 | Sümerbank kendir havuzlama ve soyma tesisini durdurma kararı alır. | [3] |
| 1952 | Fabrika kendir sicim ve kanaviçe dokuyacak biçime getirilir ve Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii Müessesesi adını alır. | [4] |
| 1953 | Kendir kanaviçe istenen sonucu vermeyince jüt elyafından kanaviçe üretimine geçilir. | [4] |
| 1973 | Müessesenin sermayesi 7 milyon liradan 15 milyon liraya çıkarılır. | [4] |
| 1976 | Sürekli zarar nedeniyle müessese öz kaynaklarının tamamını yitirmiş durumdadır. | [4] |
| 1985 | İşyerinde 391 işçi ve 35 memur çalışır. | [6] |
| 17 Kasım 1995 | Fabrika TEKEL'e devredilir; TEKEL işletmeyi kapatır. | [6] |
| 2004 | Bir makaleye göre fabrikanın faaliyeti durur. | [1] |
Bu sayfanın sınırı
Fabrikanın yıllara göre üretim miktarları, müdürlerinin adları ve kapanışın kesin tarihi bu arşivdeki kaynaklarda tam olarak yer almıyor. Kaynaklar bazı tarihlerde ayrışıyor: temel atma için 1942 ve 1945, soyma tesisinin dönüşümü için 1949 ve 1952, kapanış için 1995 ve 2004 verilir. Birincil kaynak olarak Yüksek Murakabe Heyeti'nin 1961'de yayımladığı Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii Müessesesi 1960 Yılı Raporu bilinmektedir; bu rapor arşive henüz aktarılmadı.[5] 1985 çalışan sayısı ve TEKEL devri kurumsal olmayan bir derleme sayfasına, SEKA bilgileri yerel basına dayanır.
Sık sorulan sorular
Taşköprü Kendir Fabrikası ne zaman açıldı?
Taşköprü Kendir Fabrikası neden zarar etti?
Taşköprü Kendir Fabrikası ne üretiyordu?
Taşköprü Kendir Fabrikası ne zaman kapandı?
Taşköprü Kendir Fabrikası binaları bugün ne durumda?
Sümerbank'ın kendir fabrikası nerededir?
Sümerbank'ın kendir işleme tesisi Kastamonu'nun Taşköprü ilçesinde kuruldu. Temeli 2 Haziran 1945'te atıldı, 9 Nisan 1947'de deneme işletmesine açıldı ve Kastamonu'nun ilk sanayi tesisi oldu.
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- Yurtoğlu, N. Tarihi Gelişim Süreci İçerisinde Taşköprü Kendir Sanayi. Kitap bölümü, Kastamonu Üniversitesi yayını (ISBN 978-605-4697-12-0; ed. M. Eğilmez, S. Balcı) · ResearchGate üzerinden erişim: 12.10.2026
- Taşköprü Postası. Taşköprü’den bir kenevir geldi geçti. Yerel haber, erişim: 12.10.2026
- Taşköprü Postası. Atatürk’ün isim babası olduğu Sümerbank: Taşköprü’deki unutulmaz macera. Yerel haber, erişim: 12.10.2026
- TBMM Cumhuriyet Senatosu. Sümerbank Taşköprü Kendir Sanayii Müessesesi (rapor eki). Tutanak dergisi, cilt 43
- Akın Yalçın, Y. (2025). Devletçilikten Özelleştirmeye Kastamonu’da Bir “Milli Fabrika”: Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi. Çalışma ve Toplum 1(84): 263-284
- İste Atatürk. Sümerbank. Derleme sayfa, erişim: 12.10.2026
- Akpınar, D., Nizamoğlu, A. (2019). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kenevir Üretimi. Turkish Studies – Social Sciences 14(4): 1223–1236 · doi:10.29228/TurkishStudies.23448
- Kastamonu Ticaret ve Sanayi Odası. İmparatorluktan Cumhuriyete Kastamonu Ekonomisi. Kitap (PDF)
- Taşköprü Postası. Bir zamanlar Kastamonu ve Taşköprü’nün ekmek kapısıydı: Şimdi hayalet. Yerel haber, erişim: 12.10.2026
- Sümerbank Fabrikaları ve Günümüzdeki “Yeni” İşlevleri. Makale, ResearchGate üzerinden erişim: 12.10.2026
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.