Kenevir tozu ve iş sağlığı: lif işlemede bisinoz ve toz ölçümleri

Kenevir sapından lif ayrılırken, tarak ve eğirme makinelerinde yoğun organik toz çıkar. Pamuk ve keten fabrikalarında olduğu gibi yumuşak kenevir işleyen fabrikalarda da bu toz bisinoz adı verilen meslek akciğer hastalığına yol açar.[1] 1960-1990'larda yapılan çalışmalarda işçilerin yaklaşık yarısı ile üçte ikisi arasında bisinoz bulundu[3][4]; 2020'de Avustralya'daki bir tesiste ölçülen toz, önerilen sınırın üzerindeydi.[6]

Bisinoz nedir

Bisinoz, tekstil işçilerinde görülen bir meslek akciğer hastalığıdır. Astım ve öteki geri dönüşlü hava yolu daralmalarından, işe ara verdikten sonraki ilk iş günlerinde ortaya çıkan göğüs sıkışması, öksürük ve hırıltıyla ayrılır. İlk iş gününde vardiya öncesi ve sonrası yapılan solunum testleri, pamuk, keten ve yumuşak kenevir fabrikalarının tarak, eğirme ve öteki tozlu bölümlerinde hava yolunun daraldığını gösterir.[1]

Bu fabrikaların tozunda insan akciğer dokusundan histamin salgılatan, suda çözünen ve ısıya dayanıklı bir madde bulunur. Pamukta bu madde bitkinin çiçek yapraklarından (brakte) gelir. ABD'de pamuk ve İspanya'da kenevir işçileriyle yapılan çalışmalar, uzun süreli maruziyetin çoğu zaman ilaçla geri dönmeyen akciğer fonksiyon kaybına yol açtığını gösterdi; bu aşamada hastalık maruziyet bittikten sonra da ilerleyebilir.[1]

Yaşlı kenevir işçileriyle yapılan 1969 tarihli çalışmada erkeklerin yaklaşık üçte ikisinin bir saniyedeki zorlu soluk verme hacmi (FEV₁) beklenen değerin %80'inin altındaydı; %18,5'i FEV₁ 1,00 litre ya da altında olacak ölçüde ağır etkilenmişti. Yazarlar bu tabloyu sigara alışkanlığıyla açıklanamaz bulup yoğun ve uzun süreli kenevir tozu maruziyetine bağladı.[2]

İşçilerde ölçülen bisinoz

Yumuşak kenevir işleyen iki tekstil fabrikasında 84 kadın ve 27 erkek işçi incelendi; tozsuz bir sanayi kolundan 49 kadın ve 30 erkek karşılaştırma grubu oldu. Kadın işçilerde kronik solunum belirtilerinin hemen hepsi karşılaştırma grubundan anlamlı ölçüde sıktı; erkeklerde fark burun nezlesi ve sinüzitte anlamlıydı. Vardiya boyunca solunum kapasitesinde anlamlı düşüş ölçüldü.[3]

Kenevir işçileriyle yapılan izlem çalışmasında akut ve kronik solunum belirtileri yüksek kalmaya devam etti. FEV₁'deki yıllık düşüş kadınlarda, tüm solunum kapasitesi ölçümlerindeki düşüş erkeklerde büyüktü; düşüş bisinoz belirtisi olanlarda olmayanlardan fazlaydı. Yazarlar çoğu sigara içmeyen kadınlardaki hızlı düşüşü kenevirin bağımsız etkisine işaret olarak yorumladı ve sonucu özellikle küçük, az denetlenen fabrikalar için geçerli saydı.[4]

Fabrikada ölçülen toz

İzlem çalışmasının yapıldığı fabrikalarda toplam toz ortalaması 21,4 ve 22,4 mg/m³, akciğere inen (respirabl) toz 8,4 ve 9,9 mg/m³ ölçüldü. Yazarlar bu düzeylerin Kuzey Amerika'da organik malzeme işleyen fabrikalardakinden çok yüksek olduğunu belirtiyor.[4] 2020'de Avustralya'da bir kenevir işleme tesisinde işçilerin solunum bölgesinden ve sabit noktalardan örnek alındı. Akciğere inen toz her iki örneklemede de Avustralya İş Hijyenistleri Enstitüsü'nün (AIOH) başka türlü sınıflandırılmamış tozlar için önerdiği 1 mg/m³ üst sınırı aştı.[6]

Kenevir lifi üretiminde yedi işçiyle yapılan bir ön çalışmada solunabilir (inhalabl) toz, protein ve endotoksin işçilerin solunum bölgesinde ölçüldü. Ölçülen tüm işçilerde toz 10 mg/m³'ü aştı; ölçüm süresi en çok iki buçuk saatti. Bakteri ve mantar düzeyi sık sık metreküpte bir milyon koloniyi geçti.[5]

Tozu azaltan önlemler

Avustralya çalışması kenevir işleme tesisleri için mühendislik önlemleri sıraladı: dekortikasyon ve çekiçli değirmen makinelerinin besleme girişine yerel egzoz havalandırması (emiş) kurulması, eleme gibi toz çıkaran işlemlerin olabildiğince kapatılması, tozun çökmesini önlemek için makine altından emiş ve kapalı alanda toz birikimini azaltmak için genel havalandırma.[6]

Aynı çalışmaya göre Avustralya'da kenevir tozuna özgü bir mesleki maruziyet sınırı yoktur; yazarlar sektöre özgü bir kılavuz ya da uygulama kuralı hazırlanmasını öneriyor.[6]

Sınırlar

Bisinoz çalışmalarının çoğu 1960-1990'larda, yazarların az denetlenen diye tanımladığı fabrikalarda yapıldı.[4] Toz ölçümlerinin biri yedi işçiyle ve en çok iki buçuk saatlik örneklemeyle sınırlıdır.[5] Avustralya tesisi dört günlük ölçüm süresince tam kapasite çalışmadı.[6] Bilgiler çalışmaların özetlerinden alındı; tam metinlere bu arşivde erişilemedi. Türkiye'de kenevir işleyen işçilerde toz ya da akciğer fonksiyonu ölçen bir çalışmaya ulaşılamadı. Bu sayfa tıbbi tavsiye değildir.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.

1. Bouhuys, A. (1976). Byssinosis: Scheduled asthma in the textile industry. Lung 154: 3-16 doi:10.1007/BF02713514
2. Bouhuys, A., Barbero, A., Schilling, R. S. F. ve van de Woestijne, K. P. (1969). Chronic respiratory disease in hemp workers. American Journal of Medicine 46: 526-537 doi:10.1016/0002-9343(69)90072-2
3. Zuskin, E., Kanceljak, B., Pokrajac, D., Schachter, E. N. ve Witek, T. J. Jr. (1990). Respiratory symptoms and lung function in hemp workers. British Journal of Industrial Medicine 47: 627-632
4. Zuskin, E. vd. (1994). Follow-up study of respiratory function in hemp workers. American Journal of Industrial Medicine 26(1) doi:10.1002/ajim.4700260109
5. Fishwick, D., Allan, L. J., Wright, A. ve Curran, A. D. (2001). Assessment of exposure to organic dust in a hemp processing plant. Annals of Occupational Hygiene 45(7): 577-583
6. Gardner, M., Reed, S. ve Davidson, M. (2020). Assessment of Worker Exposure to Occupational Organic Dust in a Hemp Processing Facility. Annals of Work Exposures and Health 64(7): 745-753 doi:10.1093/annweh/wxaa065

İlgili maddeler

Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.