Kenevir tarihinde adı geçen kişiler

Bu sayfa, arşivdeki kaynaklarda kenevir ya da kendirle ilgili bir kayıt bırakmış kişileri dönemlerine göre toplar. Her kişi için kenevirle bağı ve kaynaklarda doğrulanan yaşam bilgisi verilir; yaşamı hakkında kaynak bulunmayanlar için bu ayrıca belirtilir.

Osmanlı dönemi

Hacı Paşa (Celâleddin Hızır)

Kenevirle bağı. Etimoloji sözlüğü, kenevir kelimesinin Türkçedeki bilinen ilk kaydını kenevür biçimiyle onun 1410'dan önce yazdığı Müntehab-ı Şifâ'ya bağlar; sözlükte yazar “Hızır Paşa” adıyla geçer.[5]

Hayatı. TDV İslâm Ansiklopedisi ölüm tarihini soru işaretiyle 827 (1424) olarak verir. Tıptaki ehliyetini 771 (1370) yılında yazdığı iki kitapla gösterdikten sonra uzun süre bir hastanede hekimlik yaptı. Müntehab-ı Şifâ, yazarın Şifâü'l-esḳām adlı eserinin aynı planda yapılmış Türkçe özetidir.[3] Eser, Anadolu'da yazılmış ilk Türkçe tıp kitapları arasında sayılır; yazar kitabı hekim bulunmayan yerlerde halkın da anlayabilmesi için sade bir dille hazırladığını belirtir.[4]

Kendir emini Ali

Kenevirle bağı. Tokat, Zile, Artukabad, Sonise, Niksar ve Kazabat kadılarına gönderilen bir hükümde adı geçer. Hüküm, kazalardaki kendir teli ve urganlarının madrabazlara bırakılmadan, günün narhı üzerinden kendir emini Ali'nin adamlarına mîrî için satın alınmasını emreder.[2] Kendir eminliği görevi kendir emini maddesinde.

Hayatı. Bu arşivde hakkında başka kaynak yok; bu bir yokluk kaydıdır.

Hâbil, İbrâhim, Yahşi Fakih ve Şabân

Kenevirle bağı. Taşköprü kazasına bağlı Kırankir köyünden, kendir vermekle yükümlü “mîrî kendir haneleri”ndendir. Divana gelerek kendirlerinin âlâsının batmanı 19, ortasının 14, düşüğünün 12 akçadan alınageldiğini bildirdiler; bunun üzerine Taşköprü kadısına hüküm yazıldı. Bu belge, araştırmacının kendir miktarlarını batman üzerinden hesaplamasına dayanak oldu.[2]

Hayatı. Kaynakta yalnızca adları ve köyleri geçer.

Evliya Çelebi

Kenevirle bağı. Seyahatnâme'de Samsun halkı için “keştibân ve kendirciyândır” der ve ekler: “Kendir ipleri ve gemi gomanaları ve katran ve ziftleri meşhûr-ı âfakdır. Cemî‘î dünyâya kendir ipleri bu diyârdan müstevlî olur.”[2]

Hayatı. Eserindeki bilgilere göre 10 Muharrem 1020'de (25 Mart 1611) İstanbul Unkapanı'nda doğdu. Babası Saray-ı Âmire kuyumcubaşısı Derviş Mehmed Zıllî Efendi'dir. Hayatı hakkında bilinenler on ciltlik Seyahatnâme'ye dayanır; vefat yeri ve tarihi kesin değildir. M. Cavid Baysun önce 1682 civarını önermiş, sonra 1684'te hayatta olduğunu belirtmiştir.[1]

Mustafa Kapudan

Kenevirle bağı. Tersâne-i Âmire'nin eski liman reisidir. 1060 (1650) tarihli bir belgeye göre tersanede bükülen halatların “çime” denen uçlarını atmayıp sakladı ve 161 kantar çime biriktirdi. Bu artık daha sonra yeniden kendir teline dönüştürüldü.[2]

Hayatı. Kaynakta yalnızca unvanı ve bu kaydı geçer.

Kara Mustafa ve Sarı Mustafa

Kenevirle bağı. Resenci (halatçı) esnafındandır. Aynı 1650 tarihli belgeye göre Mustafa Kapudan'ın biriktirdiği 161 kantar çimeyi açıp büküp, devletten ücret almadan karşılığında 111 kantar saf kendir teli teslim etmeyi üstlendiler.[2]

Hayatı. Kaynakta yalnızca adları ve meslekleri geçer.

Meninski (François à Mesgnien Meninski)

Kenevirle bağı. Etimoloji sözlüğü, kenevir ve kenevirden yapılan ip anlamındaki kınnap kelimesinin bilinen ilk kaydını Meninski'nin 1680 tarihli Thesaurus'una bağlar.[5]

Hayatı. Thesaurus linguarum orientalium adlı Türkçe-Arapça-Farsça sözlüğü 1680'de Viyana'da üç cilt olarak yayımlandı; aynı yıl bir Türkçe dil bilgisi kitabı, 1687'de bir Latince-Türkçe sözlük hazırladı.[6] Lorraine Dükalığı'nda doğdu, Roma'da okudu. 1653'te Polonya elçisine eşlik ederek İstanbul'a geldi ve elçiliğin baştercümanı oldu. 1661'de Viyana'ya geçerek Habsburg sarayında doğu dilleri tercümanı oldu; 1698'de öldü.[7] Doğum yılı kaynaklarda farklı verilir.

Cumhuriyet dönemi: Taşköprü Kendir Fabrikası'na giden yol

Halid Bey (Kastamonu milletvekili)

Kenevirle bağı. 1924 yılı Ticaret Vekâleti bütçe müzakerelerinde söz alarak Kastamonu merkez kazası ve Taşköprü'de üretilen kenevire dikkat çekti ve kenevirin çuval ve torba yapımındaki önemine değindi.[10]

Hayatı. Kaynak soyadı vermez. TBMM II. Dönem'de (1923-1927) Kastamonu milletvekili olan Halit Bey, Dadaylı Halit Bey olarak bilinen Halit Akmansü'dür; 1884'te Daday'da doğdu, Kurtuluş Savaşı'ndan sonra askerliği bırakıp siyasete girdi.[15] İki kaydın aynı kişiye ait olması muhtemeldir, ancak kaynakta bu eşleştirme yapılmaz.

İsmet İnönü

Kenevirle bağı. Kendiri ıslatıp soymanın çok zahmetli bir iş olması, Cumhurbaşkanı İnönü'nün 1938'deki Kastamonu ziyaretinde kendir fabrikası kurulması konusunu gündeme getirdi.[9] Taşköprülülerin İnönü'den bir kenevir fabrikası istedikleri de kaynaklarda geçer.[10] İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması nedeniyle fabrikanın ihalesi ancak 6 Nisan 1945'te yapılabildi.[9]

Mithat Altıok

Kenevirle bağı. Taşköprü Kendir Fabrikası'nın 2 Haziran 1945'teki temel atma töreninde Kastamonu valisiydi. Sümerbank Genel Müdürü Hulki Alisbah ihale dolayısıyla kendisine bir telgraf gönderdi; Altıok törendeki konuşmasında Kastamonu'nun otuz yıldır üzerinde ısrarla çalıştığı kendir fabrikasından söz etti.[10] Valiliği sırasında urgancılık dahil çeşitli alanlarda esnaf kooperatifleri kuruldu.[14]

Hayatı. Kastamonu Valiliği kayıtlarına göre Dr. Ahmet Mithat Altıok 27.07.1940 ile 14.07.1947 arasında Kastamonu valisiydi.[12] 1884'te Kayseri'de doğdu, 1907'de Mekteb-i Tıbbiye'den mezun oldu; Meclis-i Mebûsan'da Van mebusu, TBMM V. Dönem'de Zonguldak milletvekili ve Diyarbakır valisi oldu; 13 Şubat 1962'de öldü.[13]

Hulki Alisbah

Kenevirle bağı. Sümerbank genel müdürü olarak, İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Müdürü ve Kastamonu valisiyle birlikte 2 Haziran 1945'te büyük bir kalabalığın önünde Taşköprü Kendir Fabrikası'nın temelini attı. Fabrika (ayrıntılı tarihçe) 2 milyon lira sermayeyle, Sümerbank İplik Dokuma Fabrikaları Müessesesine bağlı olarak 9 Nisan 1947'de deneme işletmesine açıldı.[9]

Hayatı. 1903'te Sivas'ta doğdu. 1922'de Mekteb-i Mülkiye'den mezun oldu; Divan-ı Muhasebat ve Ziraat Bankası'nda çalıştı, 1941'de Toprak Mahsulleri Ofisi genel müdürü oldu. 1942-47 arasında Sümerbank, 1948-49 arasında İller Bankası genel müdürlüğü yaptı. 1950'den sonra Koç şirketlerinde görev aldı ve Koç Holding'in kuruluşunda rol oynadı; 1 Mayıs 1985'te İstanbul'da öldü.[11]

Kendir tarihini yazan araştırmacılar

Bu arşivdeki kendir tarihi bilgisi büyük ölçüde aşağıdaki yazarların çalışmalarına dayanır. Yaşamları hakkında bu arşivde ayrıntılı kaynak bulunmadığı için yalnızca yayınları verilmiştir.

Bu sayfanın sınırı

Listeye yalnızca kenevirle bağı bir kaynakta açıkça geçen kişiler alındı. Taşköprü Kendir Fabrikası'nın müdürlerinin adları ve 1945 töreninde bulunan İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Müdürü'nün adı bu arşivdeki kaynaklarda geçmiyor; bu bir yokluk kaydıdır. Meninski, Mithat Altıok ve Halit Akmansü'nün yaşam bilgisi ansiklopedik kaynak yerine Wikipedia, valilik sayfası ve kurumsal bir blog yazısına dayanır.

Sık sorulan sorular

Kaynakça

Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.

1. İlgürel, M. (1995). Evliya Çelebi. TDV İslâm Ansiklopedisi 11: 529-533
2. Taştemir, M. (2003). Karadeniz Bölgesinde Kendir-Keten Üretimi ve Kullanım Alanları (XV. yüzyıl sonu XVII. yüzyıl ilk yarısı). Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 8: 1-24
3. Hacı Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi
4. Akarsu, B. M., Yöndemli, F., Akarsu, S. (2020). Antik Dönem Tıbbının Müntahab-ı Şifa’da Tezahürü. Erdem 78: 1-22
5. Etimoloji Türkçe. “Kenevir” ve “Kınnap” maddeleri. Çevrim içi etimoloji sözlüğü, erişim: 12.10.2026
6. Sözlük. TDV İslâm Ansiklopedisi
7. Franciscus a Mesgnien Meninski. Wikipedia (İngilizce), erişim: 12.10.2026
8. Kaya, G. (2023). Kastamonu bölgesinde kendir üretimi üzerine makale. KİTOD 1(2): 195 vd.
9. Yurtoğlu, N. Tarihi Gelişim Süreci İçerisinde Taşköprü Kendir Sanayi. Kitap bölümü, Kastamonu Üniversitesi yayını (ISBN 978-605-4697-12-0; ed. M. Eğilmez, S. Balcı) · ResearchGate üzerinden erişim: 12.10.2026
10. Akpınar, D., Nizamoğlu, A. (2019). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kenevir Üretimi. Turkish Studies – Social Sciences 14(4): 1223–1236 · doi:10.29228/TurkishStudies.23448
11. Vehbi Koç Vakfı Ansiklopedisi. Alisbah, Hulki. Erişim: 12.10.2026
12. T.C. Kastamonu Valiliği. Görev yapmış valiler. Erişim: 12.10.2026
13. Vikipedi. Mithat Altıok. Erişim: 12.10.2026
14. Kastamonu Ticaret ve Sanayi Odası. İmparatorluktan Cumhuriyete Kastamonu Ekonomisi. Kitap (PDF)
15. bakab.gov.tr. Dadaylı Halit Bey. Erişim: 12.10.2026
16. Akın Yalçın, Y. (2025). Devletçilikten Özelleştirmeye Kastamonu’da Bir “Milli Fabrika”: Taşköprü Kendir Sanayi Müessesesi. Çalışma ve Toplum 1(84): 263-284
17. Ceylan, O. (2021). Cumhuriyetin İlk Döneminde Geleneksel Bir Ürün: Kastamonu Kendirinin (Kenevir) Tarihsel Gelişimi (1923-1950). Belgi Dergisi 22: 195-218
18. CNG Haber. Kastamonu’nun sanayi gücüydü: Taşköprü Kendir Fabrikası. Haber, erişim: 12.10.2026

İlgili maddeler

Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.