Kenevir kooperatifi nasıl kurulur? Adım adım kuruluş
Türkiye'de kooperatifler 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'na göre en az 7 ortakla kurulur.[1] Kenevir üreticileri için iki yol öne çıkıyor: Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı tarımsal kalkınma kooperatifi ve Ticaret Bakanlığına bağlı üretim ve pazarlama kooperatifi.[2] İki yolun kurucu sayısı, başvuru yeri ve belgeleri farklıdır. Bu sayfa iki yolu adım adım, kaynağıyla birlikte özetler.
Kısaca
- Kanunda asgari ortak sayısı 7; tarımsal kalkınma kooperatifinde 21 kurucu aranır.[1][2]
- Tarımsal kalkınma kooperatifinin kurucuları bölgede oturmalı ve Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) kayıtlı olmalı.[2]
- Üretim ve pazarlama kooperatifinde, örnek anasözleşme değiştirilmeden kabul edilirse izni Ticaret il müdürlüğü verir.[4]
- Bir ortaklık payı 100 TL; nakdi sermayenin en az dörtte biri kuruluşta ödenir.[1][3]
- Aynı ya da ilgili konuda 7 veya daha çok kooperatif birlik kurabilir.[1]
Kooperatif kurmak için önce kaç kişiyle ve hangi türde kurulacağına karar verilir. Çiftçilerin kurduğu tarımsal kalkınma kooperatifi için 21 kişi gerekir ve başvuru il tarım müdürlüğüne yapılır. Ürünü birlikte üretip satmak için kurulan üretim ve pazarlama kooperatifi 7 kişiyle kurulabilir; başvuru ticaret il müdürlüğüne yapılır. Her iki durumda da kooperatif ticaret siciline tescil edilir.
Önce kooperatif türü seçilir
Kooperatiflere ilişkin temel kanun 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'dur; ancak kooperatifler üç ayrı bakanlığa bağlı olarak kurulur ve kuruluş süreçlerinde bakanlıklar arasında farklı uygulamalar görülür. Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı türler tarımsal kalkınma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifleridir; üretim ve pazarlama kooperatifleri ise Ticaret Bakanlığına bağlı kurulur.[2]
Türkiye'deki kenevir örneklerinde ikinci yol görülüyor. Konya'da kenevir ekimi yapan kooperatifler Karatay, Çumra ve Konya Merkez adlarıyla “Anadolu Üretim ve Pazarlama Kooperatifi” unvanını taşıyor.[6][7] Amasya'daki Gümüşhacıköy kooperatifi ise bir küçük sanat kooperatifidir (profil); küçük sanat kooperatifleri de Ticaret il müdürlüklerince kurulan türler arasındadır.[3]
İki yol yan yana
| Ölçüt | Tarımsal kalkınma kooperatifi | Üretim ve pazarlama kooperatifi |
|---|---|---|
| Bakanlık | Tarım ve Orman[2] | Ticaret[2] |
| Kurucu sayısı | 21[2] | 7[1] |
| Kurucu şartı | Bölgede oturmak, ÇKS kaydı[2] | Bu şartlar aranmaz[2] |
| Ön inceleme | İl müdürlüğünce kuruluş etüt raporu[2] | Etüt raporu aranmaz[2] |
| İzin veren | Tarım ve Orman il müdürlüğü[2] | Ticaret il müdürlüğü (örnek anasözleşme aynen kabul edilirse)[4] |
| Kayıt sistemi | Üretici Örgütleri Kayıt Sistemi[2] | KOOPBİS[2] |
Tarımsal kalkınma kooperatifi: adım adım
Tarımsal kalkınma, sulama ve su ürünleri kooperatiflerinin kuruluşu, 08.04.2004 tarihli Tarımsal Amaçlı Kooperatif Kuruluş İşlem ve Görev Talimatı gereğince Bakanlık il müdürlüklerince yürütülür. Bu kooperatifler köy, belde ve ilçe merkezi gibi kırsal nitelikli yerleşim birimlerinde kurulabilir.[2]
Kuruluş sırası
| Adım | Ne yapılır | Nerede |
|---|---|---|
| 1 | 21 kişilik kurucu heyet oluşturulur; kurucular bölgede oturur ve ÇKS’ye kayıtlıdır.[2] | İlçe tarım müdürlüğü (ÇKS) |
| 2 | Kurucuların imzaladığı kuruluş dilekçesi, ikametgâh ve kimlik belgeleriyle verilir.[2] | Tarım ve Orman il müdürlüğü |
| 3 | Etüt komisyonu yerleşim yerinin tarımsal potansiyelini inceler, kuruluş etüt raporunu yazar; olumluysa ön izin verilir.[2] | İl müdürlüğü |
| 4 | Bakanlığın tip anasözleşmesi MERSİS üzerinden doldurulur; geçici yönetim kurulu belirlenir.[2] | MERSİS |
| 5 | İl müdürlüğü anasözleşmeyi mevzuata uygunluk yönünden inceler ve kuruluş izni verir.[2] | İl müdürlüğü |
| 6 | Kooperatif en geç bir ay içinde tescil ettirilir; Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilanla tüzel kişilik kazanır.[2] | Ticaret sicili müdürlüğü |
| 7 | İlanı izleyen bir ay içinde kuruluş genel kurulu yapılır, asıl yönetim ve denetim kurulları seçilir; bilgiler Üretici Örgütleri Kayıt Sistemi’ne girilir.[2] | Kooperatif / il müdürlüğü |
Geçici yönetim kurulu üyeleriyle sonradan seçilecek yönetici ve denetçilerin üçüncü dereceye kadar (bu derece dahil) akraba olmaması gerekir. Tescil günü vergi dairesinden vergi numarası alınır; tescil ve ilan belgeleri il müdürlüğüne ulaştırıldığında, emanetteki kuruluş sermayesinin kooperatif adına açılacak banka hesabına yatırılması için talimat verilir.[2]
Üretim ve pazarlama kooperatifi: adım adım
Ticaret Bakanlığı, 2022/3 sayılı Genelge ile üretim ve pazarlama kooperatifleri dahil bir grup kooperatif türünde, örnek anasözleşmenin aynen kabul edilmesi şartıyla kuruluş izni verme yetkisini Ticaret il müdürlüklerine devretti.[4] Örnek anasözleşmeyi kullanmak zorunlu değildir; kanunun zorunlu hükümlerini taşıyan farklı bir anasözleşmeyle de kurulabilir, ancak bu durumda izin il müdürlüğünden değil Bakanlıktan alınır.[3]
Kuruluş sırası
| Adım | Ne yapılır | Nerede |
|---|---|---|
| 1 | Anasözleşme MERSİS’te düzenlenir ve sistem üzerinden ticaret sicili müdürlüğüne gönderilir.[5] | MERSİS |
| 2 | Kurucu ortaklar anasözleşmeyi yetkilendirilmiş personel huzurunda imzalar.[1][5] | Ticaret sicili müdürlüğü |
| 3 | Taahhüt edilen nakdi sermayenin en az dörtte biri, kurulmakta olan kooperatif adına bankada açılan özel hesaba yatırılır.[3] | Banka |
| 4 | Kuruluş bilgi formu ve ekleri izin merciine sunulur (belgeler aşağıda).[4] | Ticaret il müdürlüğü |
| 5 | İzin mercii başvuruyu şekil ve esas yönünden inceler; eksikler giderilince kuruluş izni verilir.[3] | Ticaret il müdürlüğü |
| 6 | Kooperatif ticaret siciline tescil edilir; ilan, sicil müdürlüğünce MERSİS üzerinden Ticaret Sicili Gazetesi’ne gönderilir.[3] | Ticaret sicili müdürlüğü |
Ticaret Bakanlığının listesine göre kuruluş bilgi formuna şu belgeler eklenir: 6 adet anasözleşme, ilk yönetim ve denetim kurulu üyelerinin adli sicil belgeleri ve taahhütnameleri, banka dekontu, ilk denetim kurulu üyelerinin diploma ya da öğrenim belgesi, ortaklık şartlarının taşındığını gösteren belge ya da taahhütnameler; tüzel kişi ortak varsa ilgili belgeleri.[4]
Ortaklar ve sermaye
Kanuna göre kooperatife giren her kişiden en az bir ortaklık payı alınır. Bir ortaklık payının değeri 100 TL'dir; ortaklar en çok 5.000 pay taahhüt edebilir.[1] Anasözleşmede nakdi sermayenin en az dörtte birinin peşin ödenmesi hükmü yer alır.[3]
Gerçek kişilerin ortak olabilmesi için medeni hakları kullanma yeterliliğine sahip olması gerekir; ortaklık şartları anasözleşmede gösterilir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na göre yapı, kalkınma ve tüketim kooperatifleri dışında devlet memurları kooperatiflerin yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz.[3]
Kooperatiften birliğe
Kanunun 72. maddesine göre konuları aynı veya birbiriyle ilgili 7 ya da daha çok kooperatif birlik kurabilir; birlikler de kooperatif biçiminde kurulur.[1] Konya'da kenevir üreten kooperatifler bir üst birlik için çalışıyor; Ocak 2026'da mevcut kooperatiflere ek olarak Seydişehir'de beşinci kooperatifin kurulması için çalışma başlatıldı.[6] Ayrıntılar kenevir kooperatifleri maddesinde.
Kooperatif kurmak kenevir ekme iznini kendiliğinden sağlamaz; kenevir yetiştiriciliği ayrı bir izin rejimine bağlıdır. Koşullar kenevir ekim izni ve izinli iller maddelerinde.
Sınırlar
Tarımsal kalkınma kooperatifine ilişkin adımlar, Bakanlık talimatını aktaran bağımsız denetçi yazısından alındı; talimatın kendisine bu arşivde ulaşılamadı.[2] Tescil başvuru süresi kaynaklarda farklı anlatılıyor: tarımsal kalkınma kooperatifi için Kooperatifler Kanunu'na dayanılarak bir ay,[2] Ticaret Bakanlığına bağlı kooperatifler için Türk Ticaret Kanunu'na dayanılarak izinden itibaren 15 gün (sicil müdürlüğünün yetki alanı dışında oturanlar için 30 gün) yazılıyor.[3] Güncel belge listesi ve süreler başvurudan önce ilgili il müdürlüğünden teyit edilir. Kenevire özgü bir kooperatif türü ya da kenevir kooperatiflerine özgü bir kuruluş koşulu bulunduğuna dair bir kayda ulaşılamadı.
Sık sorulan sorular
Kenevir kooperatifi kaç kişiyle kurulur?
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na göre bir kooperatif en az 7 ortakla kurulur. Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı tarımsal kalkınma kooperatiflerinde ise 21 kurucu aranır; kurucuların bölgede oturması ve Çiftçi Kayıt Sistemi’ne kayıtlı olması gerekir.
Kenevir kooperatifi hangi bakanlığa bağlı kurulur?
Seçilen türe göre değişir. Tarımsal kalkınma kooperatifinin kuruluşu Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğü üzerinden, üretim ve pazarlama kooperatifinin kuruluşu Ticaret il müdürlüğü üzerinden yürür. Konya’daki kenevir kooperatifleri “Anadolu Üretim ve Pazarlama Kooperatifi” adını taşıyor.
Kooperatife ortak olmak için ne kadar ödenir?
Kanuna göre bir ortaklık payının değeri 100 TL’dir ve bir ortak en çok 5.000 pay taahhüt edebilir. Taahhüt edilen nakdi sermayenin en az dörtte biri kuruluşta peşin ödenir.
Kenevir kooperatifleri birlik kurabilir mi?
Kanunun 72. maddesine göre konuları aynı veya birbiriyle ilgili 7 ya da daha çok kooperatif birlik kurabilir. Konya’da kenevir üreten kooperatifler bir üst birlik için çalışıyor; Ocak 2026’da beşinci kooperatif için çalışma başlatıldı.
Kaynakça
Metin içindeki numaralar aşağıdaki künyelere karşılık gelir. Biçim: Yazar, Kurum / Dergi, Yıl.
- T.C. (1969). 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu. Resmî Gazete 10.05.1969, sayı 13195 · güncel metin, md. 2, 19, 72
- Çavuş, A. ve Şimşek Çavuş, G. (2025). Tarımsal kalkınma kooperatiflerinin kuruluş işlemleri. STK Destek, 19.12.2025 · Tarımsal Amaçlı Kooperatif Kuruluş İşlem ve Görev Talimatı’nı aktarır
- Çavuş, A. ve Şimşek Çavuş, G. (2025). Ticaret Bakanlığına bağlı kooperatiflerin kuruluş süreci. Bağımsız denetçi yazısı, 22.01.2025
- T.C. Ticaret Bakanlığı. Kooperatif nasıl kurulur?. Bakanlık bilgi sayfası · 2022/3 sayılı Genelge
- Gümrük ve Ticaret Bakanlığı (2018). Kooperatiflerin Kuruluş ve Anasözleşme Değişiklik İşlemleri ile Kurucu Ortak Sayıları ve Çalışma Bölgelerinin Belirlenmesi Hakkında Tebliğ. Resmî Gazete 02.07.2018, sayı 30466 · md. 5
- Sağlık, M. (2026). Konya’da kenevirde kooperatifleşme genişliyor. Konya Postası, 29 Ocak 2026 · yerel haber
- Merhaba Haber (2024). Konya'da ekilen bu bitki insan boyunu geçti!. Konya yerel haber
İlgili maddeler
Bu maddeyle doğrudan bağlantılı, kütükte kayıtlı sayfalar.